Co nowego: Śledztwo rządu francuskiego prowadzone przez zespół monitorujący ds. nadzoru i ochrony przed zagranicznymi ingerencjami cyfrowymi (fr. service de vigilance et de protection contre les ingérences numériques étrangères, VIGINUM) donosi, że African Initiative – moskiewska agencja informacyjna powołana do życia we wrześniu 2023 r. – jest obecnie głównym narzędziem wspieranej przez Kreml rosyjskiej propagandy i operacji wpływów w całej Afryce, wypełniając lukę po działalności cyfrowej Grupy Wagnera po śmierci jej byłego przywódcy, Jewgienija Prigożina.

Czy nie było o tym wiadomo już wcześniej? Badacze powiązani z Obserwatorium Afrykańskiej Demokracji Cyfrowej (African Digital Democracy Observatory, ADDO), w tym zespół analityczny Code for Africa (CfA) przy iLAB, informowali o działaniach Inicjatywy Afrykańskiej od samego początku jej działalności w 2023 r., szczegółowo opisując wykorzystywanie seansów filmowych i wymiany kulturalnej przy udziale lokalnych grup aktywistów, rozwój kanałów na Telegramie, zlecenie znanym rosyjskim propagandystom napisania ponad 550 artykułów na swojej stronie internetowej, a także wykorzystywanie szeroko zakrojonych partnerstw w celu wzmocnienia przekazu.

Dlaczego nowy raport jest ważny? Nowy raport dostarcza dalszych dowodów na to, jak Inicjatywa Afrykańska łączy dezinformację online, aktywizm oddolny i wpływy kulturowe do wzmacniania antyzachodnich i prokremlowskich narracji w Afryce. VIGINUM twierdzi, że działania agencji pokazują, jak Rosja dostosowuje swoją taktykę na potrzeby kształtowania opinii publicznej i polityki w strategicznych regionach, sięgając zarówno po jawne, jak i niejawne metody.

Najważniejsze ustalenia:

1. Kierowana przez państwo, powiązana z wywiadem: Inicjatywa Afrykańska przedstawia się jako niezależna, ale VIGINUM twierdzi, że prawdopodobnie jest sterowana przez rosyjskie służby wywiadowcze. W jej władzach znajdują się osoby w przeszłości uczestniczące w rosyjskich operacjach wpływu w byłych państwach radzieckich i Afryce.
2. Działalność wielotorowa: Agencja działa nie tylko w internecie – za pośrednictwem swojej strony internetowej, Telegrama i innych platform mediów społecznościowych – ale również jako sieć lokalnych organizacji pozarządowych (NGO). Pierwsze operacje przeprowadziła w Burkina Faso, gdzie zwerbowała influencerów i aktywistów do rozpowszechniania prorosyjskich wiadomości w terenie.
3. Główne tematy narracji: Wiadomości koncentrują się na klasycznych antyzachodnich tematach: potępieniu „neokolonializmu”, promowaniu „nowego porządku świata” i podkreślaniu współpracy rosyjsko-afrykańskiej. Narracje te wzmacniane są z wykorzystaniem konferencji, partnerstw medialnych czy wydarzeń kulturalnych.
4. Manipulacja w świecie cyfrowym: Inicjatywa Afrykańska zleca zaawansowane kampanie internetowe, np. operację dezinformacyjną „AI-Freak” (Information Manipulation Set, IMS), w ramach której treści generowane przez sztuczną inteligencję, fałszywe serwisy informacyjne i sieci botów wykorzystywane są do propagowania prorosyjskich narracji. Agencja wykorzystuje taktykę „czarnego SEO” (ang. Black Hat SEO), aby oszukać wyszukiwarki i zwiększyć zasięgi, docierając do odbiorców w Afryce i Wielkiej Brytanii.
5. Soft power w świecie offline: Grupa organizuje wydarzenia sportowe, muzyczne i edukacyjne oraz współpracuje z lokalnymi stacjami radiowymi, takimi jak Savane FM w Burkina Faso, aby budować zaufanie i utrwalać swoją obecność w społecznościach. Buduje więzi z rosyjskimi ośrodkami kultury, powszechnie znanymi jako „Rosyjskie Domy” (ang. Russian Houses), oraz uniwersytetami, aby rekrutować i szkolić lokalnych sojuszników.
6. Eksportowanie modelu: Mechanika ta rozprzestrzenia się na Gwineę Równikową, Mali, Niger, Senegal i inne kraje – często pod przykrywką nowych organizacji pozarządowych, szkół dziennikarskich lub programów językowych. Niezmienna pozostaje spójność z narracjami Kremla.
7. Wpływ: Chociaż odbiorcy Inicjatywy Afrykańskiej w świecie cyfrowym pozostają nieliczni, strategia hybrydowa agencji – łącząca wpływy cyfrowe, oddolne i instytucjonalne – stanowi długoterminową inwestycję w kształtowanie środowiska informacyjnego Afryki i kierunków w polityce zagranicznej.

Pod lupą: Operacją kierują osoby silnie powiązane z rosyjskim wywiadem i starą gwardią Prigożina.

• Redaktor naczelny Artem Kurejew opisywany jest jako doświadczony agent z doświadczeniem w prowadzeniu kampanii wpływu w Europie i podejrzanymi powiązaniami z rosyjskim wywiadem.
• Wśród jego zastępców znajdują się weterani poprzednich operacji, tacy jak Maksim Reva, prorosyjski agitator z Estonii, oraz Anna Zamarajeva, była rzeczniczka Centrum Wagnera w Petersburgu.

Trzy fronty rosyjskiej wojny o wpływy

Przykrywka dla publiki („agencja prasowa”): Ze swojej moskiewskiej siedziby Inicjatywa Afrykańska buduje pozory uczciwości.

• Prowadzi wielojęzyczny portal informacyjny i kanały w mediach społecznościowych, ale jej prawdziwa działalność polega na produkowaniu dopracowanej propagandy.
• Taktyka: Agencja współprodukuje filmy dokumentalne, takie jak „Koniec neokolonializmu” (ang. The End of Neo-Colonialism), realizuje podcasty, takie jak „Puls Afryki” (ang. Pulse of Africa), a nawet stworzyła mod do strategicznej gry wideo „Hearts of Iron IV” o nazwie „Afrykański Świt” (ang. African Dawn), aby dotrzeć ze swoimi narracjami do młodszej publiczności.

Działalność w terenie (lokalne „organizacje pozarządowe”): Agencja buduje fizyczny przyczółek w postaci sieci powiązanych organizacji pozarządowych, a największe sukcesy na tym polu odnotowała w Burkina Faso.

• Te lokalne grupy, prowadzone przez zrekrutowanych aktywistów i dziennikarzy, organizują imprezy kulturalne, turnieje sportowe i koncerty muzyki patriotycznej, aby budować oddolne poparcie.
• Studium przypadku: Podczas wybuchu epidemii dengi w Burkina Faso w 2023 r. sieć rozpowszechniała dezinformację, obwiniając zachodnie inicjatywy prozdrowotne, takie jak projekt „Target Malaria”, za spowodowanie epidemii. Równocześnie w ramach klasycznej taktyki dezinformacyjnej do kraju sprowadzona została rosyjska wojskowa delegacja medyczna, aby „zapewnić pomoc” obywatelom.
• Partnerstwa: Agencja współpracuje z lokalnymi mediami, takimi jak popularna stacja radiowa Burkinabé Savane FM, w zakresie nadawania prorosyjskich treści, np. audycji Rosyjska Godzina (fr. L’Heure Russe).

Sieć duchów (wzmacnianie przekazu z ukrycia): Tajna operacja w sieci, nazwana przez badaczy „Al-Freak”, wzmacnia przekazy i narracje w niejawny sposób.

• Obejmuje sieć fałszywych serwisów informacyjnych, takich jak newstop.africa czy britishtalks.com, które przeplatają treści lifestyle’owe artykułami prokremlowskimi.
• Oszustwa technologiczne: Sztuczna inteligencja wykorzystywana jest do generowania wszystkiego – od fałszywych zdjęć profilowych autorów (GAN) po całe artykuły (LLM) i obrazy (DALL-E).
• Wykorzystuje również nieetyczne i niedozwolone sztuczki z zakresu tzw. „czarnego SEO” (ang. „Black Hat SEO”), takie jak tworzenie prywatnej sieci blogów (ang. Private Blog Network, PBN) do mnożenia linków i manipulowania wynikami wyszukiwania, dzięki czemu jej propaganda wydaje się bardziej wiarygodna.

Wnioski: Chociaż raport stwierdza, że bezpośredni odbiorcy Inicjatywy Afrykańskiej nadal stanowią nieliczną grupę, jej zaawansowana struktura, potężne zaplecze finansowe i ścisła integracja z rosyjskim aparatem państwowym wskazują na cierpliwie realizowaną strategię długoterminową. Kreml buduje scentralizowany, trwały, a zarazem niejawny ekosystem, który pozwoli mu rozszerzać swoje wpływy w Afryce przez wiele lat.

Zajrzyj głębiej:

• Pełny, 48-stronicowy raport techniczny VIGINUM, opisujący aktorów, taktyki i partnerstwa stojące za działaniami Inicjatywy Afrykańskiej, w tym sieć AI-Freak oraz aplikację społecznościową AFree, można znaleźć tutaj.
• Analizy CfA i innych zespołów ADDO dotyczące Inicjatywy Afrykańskiej dostępne są tutaj, tutaj, tutaj, tutaj i tutaj.

Podsumowanie opracowane przez redaktora naczelnego Code for Africa (CfA), Justina Arensteina, oraz zredagowane językowo przez redaktorkę iLAB, Glorię Aradi. Za tłumaczenie i redakcję wersji polskiej odpowiadał Paweł Staromłyński.

Artykuł Jak działa rosyjska propaganda w Afryce? pochodzi z serwisu Pravda.

Szereg ustaw medialnych wprowadzonych przez prezydenta Algierii Abd al-Madżida Tabbuna, odkąd objął on urząd pod koniec 2019 roku, sparaliżował branżę niezależnych mediów już wcześniej borykającą się z licznymi problemami. Nowe prawo zdelegalizowało większość form reklamy cyfrowej – z wyjątkiem tych, nad którymi państwo może sprawować kontrolę.

W ramach projektu TruthAfrica przeanalizowaliśmy obecny ekosystem niezależnych mediów w Algierii na przykładzie firmy zajmującej się tworzeniem stron internetowych, Ultra Digital, która otrzymała wiele głośnych kontraktów na treści cyfrowe pod rządami Tabbuna. Nie jest szczególnym zaskoczeniem fakt, że portfolio firmy, w którym znaleźć można niektóre z największych koncernów medialnych w Algierii, wypełnione jest zduplikowanymi treściami bezwstydnie popierającymi Tabbuna i korporacyjne interesy jego administracji.

Większość z tych stron internetowych – zwłaszcza tych bez żadnego widocznego źródła przychodów – wydaje się coraz bardziej zainteresowana gigantem telekomunikacyjnym o nazwie Ooredoo, którego większościowym udziałowcem jest rząd Kataru, a role nadzorcze sprawują członkowie rodziny królewskiej (np. prezes zarządu). Firma Ooredoo nie odpowiedziała na wielokrotne prośby o komentarz na temat potencjalnego finansowania tych mediów. Ultra Digital również nie odpowiedziała na naszą prośbę o komentarz na temat charakteru świadczonych usług.

Według ustaleń TruthAfrica wiele wskazuje na to, że istotny wpływ Ooredoo na rzekomo niezależne media Algierii odbywa się za przyzwoleniem obecnego rządu. Jak wykazała nasza analiza, efektem końcowym tego wpływu jest ponury obraz tego, co się dzieje, gdy niezależna prasa zostaje skutecznie przejęta przez państwo i jego korporacyjnych sojuszników. Proces ten jest znany z innych krajów północnoafrykańskich sąsiadujących z Algierią, a także z niektórych krajów europejskich, takich jak Węgry Viktora Orbána. 

Ennahar Group – zapowiedź zmian

Prezydent Tabbun objął urząd w 2019 roku. Będąc już wówczas doświadczonym politykiem, do władzy doszedł jako przedstawiciel ruchu Hirak, który sprzeciwiał się potencjalnej piątej kadencji byłego prezydenta Abd al-Aziza Boutefliki ze względu na jego wiek oraz podejrzenia o rzekomą korupcję. Wolność prasy w Algierii już wcześniej była w dużej mierze fikcją, ale to rządy Tabbuna okazały się szczególnie trudne dla niezależnych dziennikarzy. 

Według opublikowanego w 2025 roku raportu międzynarodowej organizacji Reporterzy Bez Granic „krajobraz medialny w Algierii jeszcze nigdy nie wyglądał tak źle”. Raport informuje, że „niezależne media są poddawane presji, dziennikarze są często ścigani i pozbawiani wolności, a wiele stron internetowych jest blokowanych”.

Jedną z najbardziej rażących ofiar tej presji była prywatna grupa medialna Ennahar Group należąca do Anisa Rahmaniego. Oprócz stacji telewizyjnej Ennahar Group prowadzi też portal internetowy Ennahar Online, stanowiący jedno z największych internetowych źródeł wiadomości w kraju.

Jak informuje Komitet Ochrony Dziennikarzy (Committee to Protect Journalists, CPJ), inna organizacja monitorująca wolność prasy, Rahmani (prawdziwe nazwisko: Mohamed Mokaddem) był sojusznikiem poprzedniego prezydenta, Boutefliki, i krytycznie wypowiadał się o ruchu Hirak, który wyniósł do władzy obecnego prezydenta. 

Dwa miesiące po objęciu prezydentury przez Tabbuna rząd rozpoczął oskarżanie Rahmaniego o przestępstwa przeciwko państwu i wojsku. Po latach ścigania, wyroków skazujących i odwołań Rahmani usłyszał drakoński wyrok 10 lat pozbawienia wolności, który odbywa do dziś. Pod koniec 2024 roku przedstawiciele CPJ próbowali ustalić jego stan lub uzyskać informacje o miejscu jego przetrzymywania, jednak bez powodzenia. Ennahar Online, wciąż jeden z największych serwisów medialnych w Algierii, zmienił obecnie profil, otwarcie popierając Tabbuna.

Według doniesień po uwięzieniu Rahmaniego państwo algierskie rozpoczęło kampanię mającą na celu przejęcie całości własności spółki medialnej Ennahar Group. Rząd i Ennahar Group zaprzeczają tym informacjom. W raporcie z grudnia 2024 roku African Intelligence, panafrykański portal medialny zajmujący się przede wszystkim wywiadem gospodarczym, poinformował, że rząd Algierii chciał „przejąć kontrolę nad arabskojęzycznym kanałem telewizyjnym Ennahar TV”.

Pod koniec 2024 roku, według źródeł African Intelligence, „komornik sądowy w asyście policji odwiedził siedzibę [Ennahar Group] w Algierze, aby poinformować kierownictwo” o decyzji sądu o zajęciu aktywów grupy przez państwo. Nieruchomość miała zostać włączona do obiektów medialnych należących do państwa. Obecne kierownictwo Ennahar Group zaprzecza tym zarzutom, a my w ramach projektu TruthAfrica nie byliśmy w stanie niezależnie ich potwierdzić.

Widać wyraźnie, że serwis informacyjny Ennahar Group – niegdyś bastion nastrojów opozycyjnych wobec Tabbuna – przeobraził się w otwartego zwolennika każdego posunięcia jego rządu. Jak wykazało śledztwo dziennikarskie TruthAfrica, zjawisko to nie ogranicza się do treści grupy Ennahar, ale rozciąga się na prawie wszystkie pozornie „niezależne” media w Algierii.

Co więcej, państwo wydaje się nie być jedynym graczem w tym procesie homogenizacji. Według ustaleń TruthAfrica na proces ten coraz silniej wydaje się wpływać katarski gigant telekomunikacyjny o nazwie Ooredoo.

Niezależne media i powstanie Ultra Digital

W 2023 roku rząd Tabbun przyjął szereg ustaw regulujących niezależne media. Jeden z takich przepisów zakładał utworzenie „niezależnej” rady etyki, nadzorującej branżę prasy i wydawnictw cyfrowych. Zgodnie z prawem, według organizacji MENA Rights zajmującej się monitorowaniem praw człowieka, połowa członków tej „najwyższej rady etyki i postępowania w zawodzie dziennikarskim jest bezpośrednio powoływana przez Prezydenta”.

Inny przepis stanowi, że algierskie spółki medialne muszą należeć – z nielicznymi wyjątkami – wyłącznie do obywateli Algierii oraz że nie mogą otrzymywać funduszy, które nie pochodzą z Algierii. W rezultacie niezależne media muszą polegać na pieniądzach z reklam od przedsiębiorstw państwowych, które są wypłacane przez państwową agencję znaną jako National Communication, Publishing and Advertising Company (ANEP), lub z prywatnych firm będących w dobrych relacjach z władzami.

ANEP to agencja rządowa, która zamawia reklamy w prasie, radiu i telewizji dla inicjatyw, interesów lub podmiotów państwowych. Aby otrzymać to dość ograniczone źródło finansowania, medium musi zostać zatwierdzone przez lojalistów prezydenta Tabbuna. Podmioty, które otrzymały fundusze od ANEP, zazwyczaj umieszczają plakietkę potwierdzającą uzyskanie tego finansowania. Po objęciu urzędu Tabbun zwiększył bezpośrednią kontrolę nad agencją, umieszczając ją pod auspicjami Ministerstwa Komunikacji.

Jak wyjaśniają Reporterzy Bez Granic w swoim podsumowaniu dla kraju z 2025 roku: „Sektor prywatny został mocno dotknięty od 2019 roku, a wiele mediów, w tym kanałów telewizyjnych, zostało zmuszonych do zamknięcia, przede wszystkim ze względu na brak funduszy z reklam. Co więcej, dotacje rządowe przyznawane są wyłącznie podmiotom państwowym lub prywatnym mediom wspierającym rząd”.

Jak ustaliliśmy w ramach TruthAfrica, równolegle ze spadkiem tego wsparcia finansowego rozkwitła firma Ultra Digital, zajmująca się marketingiem cyfrowym i tworzeniem stron internetowych. Od 2021 roku firma zawarła umowy z wieloma zatwierdzonymi przez rząd (tj. uznanymi przez państwo za legalne) „niezależnymi” serwisami medialnymi działającymi obecnie w Algierii.

Firma ta odgrywa istotną rolę w tym śledztwie, ponieważ świadczy usługi internetowe dla Ennahar Online, a po aresztowaniu Rahmaniego w czerwcu 2021 przeprojektowała stronę internetową portalu. Istnieje możliwość, że Ultra Digital jest po prostu odnoszącą sukcesy firmą, która maksymalnie wykorzystuje obecną sytuację medialną w Algierii, jednak skala i charakter jej klientów sugerują, że może mieć nieujawnione powiązania z państwem lub korporacjami. 

Ultra Digital współpracuje również z podmiotami o znaczeniu politycznym, takimi jak algierska partia polityczna Front Wyzwolenia Narodowego (Front de Libération Nationale, FLN), która poparła Tabbuna w wyborach prezydenckich w 2024 roku, klub piłkarski MC Alger należący do państwowego przedsiębiorstwa naftowego Sonatrach, a także algierska strona internetowa Geely Automotive – chińskiej marki samochodowej o silnej pozycji na algierskim rynku. 

Nie jest jasne, kto jest właścicielem lub kieruje działalnością Ultra Digital. Firma została najprawdopodobniej założona pod nazwą DZADWEB (Dzayer to nazwa Algierii w języku arabskim, a .dz to domena najwyższego poziomu przypisana algierskim witrynom internetowym) na początku 2020 roku przez obywatela Algierii, który wcześniej pracował dla algierskiego portalu medialnego Al-Shorouk, niegdysiejszego klienta Ultra Digital. Nie podajemy jego nazwiska, ponieważ najprawdopodobniej odszedł ze swojej firmy i wyjechał z kraju jeszcze przed tą współpracą.

15 czerwca 2025 roku osoba ta poinformowała TruthAfrica za pośrednictwem komunikatora na portalu LinkedIn, że sprzedała firmę i obecnie mieszka w Kanadzie. Nie uzyskaliśmy informacji, kim był kupiec ani kto jest jej obecnym właścicielem. „Nic nie posiadam i nie mam kontaktu” – powiedział nam jej założyciel, a po naszej rozmowie usunął wszelkie wzmianki o firmie ze swojego profilu. Wiadomość wysłana na adres e-mail wsparcia technicznego Ultra Digital pozostała bez odpowiedzi.

Rzeczywistość – jednorodna treść i brak modelu biznesowego

We współpracy z Code for Africa, w ramach szerszego badania algierskiego ekosystemu mediów niezależnych, w ramach projektu TruthAfrica zidentyfikowaliśmy 24 rzekomo niezależne firmy medialne korzystające z usług Ultra Digital. Następnie przeanalizowaliśmy między innymi reklamy, które pojawiły się na tych stronach między 28 sierpnia a 2 września 2025 roku.

Treści publikowane na stronach internetowych z tego zbioru danych, które były monitorowane przez TruthAfrica od maja 2025 roku, cechują się dużą jednorodnością i wskazują na brak charakteru tych mediów. Trudno też mówić w ich przypadku o niezależności, gdyż publikują te same treści propaństwowe lub korporacyjne na wielu platformach. 

Najbardziej rzucającą się w oczy obserwacją dotyczącą całości oferty Ultra Digital jest to, że sporą część materiałów na każdej ze stron stanowią duplikaty składające się głównie z powtórzeń komunikatów prasowych udostępnianych w mediach państwowych. Wszędzie napotkać też można pochwały pod adresem działań obecnego reżimu. 

Szczególnie trafnym przykładem zarówno jednorodności, jak i uniżoności tych mediów były wydarzenia z początku lipca 2025 roku (pokazane poniżej), kiedy to kilka algierskich mediów pozytywnie skomentowało artykuł napisany przez ministra komunikacji Algierii, Mohameda Meziane, w którym chwalił on słuszność restrykcyjnych przepisów medialnych wprowadzonych przez Tabbuna. 

Historia ta, pierwotnie opublikowana przez państwową Algierską Służbę Prasową, ukazała się w takiej czy innej formie na co najmniej czterech różnych stronach internetowych Ultra Digital: 

W artykule Meziane argumentował, że ​​dzięki tym przepisom Algieria zyska „zjednoczony front medialny”, który będzie „bastionem oporu przeciwko wszelkim próbom spisków i nienawiści wymierzonej w Algierię za pośrednictwem zagranicznych mediów i mediów społecznościowych, a także opłacanych tub propagandowych i podejrzanych redakcji”.

Z danych zebranych przez TruthAfrica między 28 sierpnia a 2 września 2025 roku wynika, że tylko dwie strony internetowe – Sabq Press i Tariq News – prowadziły w tym okresie aktywne kampanie reklamowe finansowane przez ANEP, a kolejne dwie – Internews i El Ikhbaria – wyświetlały reklamy firm prywatnych. 

Dziesięć z 24 stron internetowych uwzględnionych w zbiorze danych TruthAfrica nie otrzymuje obecnie funduszy od ANEP, nie wyświetla żadnych reklam lub wyświetla puste reklamy. Oprócz Ennahar Online, która nie odpowiedziała, TruthAfrica skontaktowała się z sześcioma klientami Ultra Digital z pustymi przestrzeniami reklamowymi. Tylko jeden, Tadamsa News, udzielił jakkolwiek konkretnej odpowiedzi. Shihab Presse, Bladi Info, Al-Hiwar i Dzair Tube nie odpowiedziały na prośbę o komentarz.

Djalal Louze, menedżer Tadamsa News, powiedział nam, że na problemy z finansowaniem składa się kilka czynników. „Głównym powodem jest to, że prywatni reklamodawcy unikają mediów cyfrowych, a rynek reklam prywatnych firm jest bardzo ograniczony” – stwierdził. „Jeśli chodzi o reklamy od spółek publicznych, nie mieliśmy od nich żadnych zamówień na kampanie od czasu założenia naszej gazety w 2021 roku”, dodał, odnosząc się do ANEP.

Nie jest jasne, czy reklama programatyczna, taka jak Google Ads, narusza nowe przepisy medialne Algierii dotyczące zagranicznych finansów, ale tylko trzy podmioty wydają się używać tej najczęstszej formy reklamy jako źródła finansowania. Co najmniej osiem spośród przeanalizowanych przez TruthAfrica mediów, w tym Tadamsa News, Ennahar Online i wspomniane wcześniej strony z pustymi reklamami, nie ma żadnego widocznego źródła finansowania. Jak wyjaśniono poniżej, jedną z prawdopodobnych hipotez jest to, że są one finansowane przez podmiot, który jako zwrot z inwestycji otrzymuje pozytywne recenzje.

Nowa obsesja algierskich mediów – Ooredoo

Jednak te pozornie nie przynoszące dużych dochodów podmioty medialne mają na swoich łamach miejsce na sporo pozytywnych historii na temat firmy telekomunikacyjnej o nazwie Ooredoo. Chociaż inicjatywy Ooredoo z zakresu „odpowiedzialności korporacyjnej” od dawna angażują algierski świat dziennikarstwa za pośrednictwem seminariów i nagród dziennikarskich, obecność firmy w portfolio Ultra Digital wyraźnie rzuca się w oczy i wydaje się mieć charakter służalczy:

18 spośród 24 stron internetowych Ultra Digital analizowanych we wspomnianym okresie przez TruthAfrica zawierało artykuły, które można by nazwać treściami wychwalającymi Ooredoo. Strony, na których w ogóle nie było takich treści, to zazwyczaj witryny prywatnych algierskich stacji telewizyjnych, które mają dostęp do innych źródeł finansowania (państwowych lub prywatnych), bądź podmiotów, które w przeszłości otrzymały dofinansowanie z ANEP. 

Wieloletnia udokumentowana obecność Ooredoo w algierskim sektorze dziennikarstwa w połączeniu z pochlebnymi recenzjami, jakie firma otrzymuje w mediach cyfrowych bez żadnego wyraźnego modelu biznesowego, nasuwa pytanie: czy wpływ Ooredoo obejmuje bezpośrednie finansowanie działalności tych niezależnych serwisów dziennikarskich oraz na czyją rzecz realizowana jest ta działalność – firmy, państwa czy obu tych podmiotów. Wiele z treści pochwalnych wobec Ooredoo powtarza patriotyczne narracje spójne z przekazem państwowym: 

Wiele z tych historii to zredagowane lub dosłowne kopie informacji prasowych ze strony internetowej Ooredoo Algieria. TruthAfrica zapytała Djalala Louze, czy Ooredoo jest znaczącym źródłem dochodu dla Tadamsa News. Louze, który w swojej stopce e-mail chwali się otrzymaniem przez jego redakcję nagrody dziennikarskiej przyznawanej przez Ooredoo, nie odpowiedział na żadne z pytań związanych z katarską firmą. 

TruthAfrica skontaktowała się również z siedmioma innymi portalami przychylnymi Ooredoo – w tym Ennahar Online – aby zapytać, czy otrzymały jakieś pieniądze za publikację pozytywnych materiałów. Z wyjątkiem niezidentyfikowanej osoby z Algieria Scoop, która 22 sierpnia 2025 r. odesłała zwięzłą odpowiedź o treści „twoja siostra”, żaden z tych portali nie odpowiedział na nasze pytanie.

24 sierpnia i 9 września 2025 r. TruthAfrica kontaktowała się również z biurem prasowym oraz przedstawicielami Ooredoo Algeria za pośrednictwem poczty elektronicznej, pytając między innymi o to, czy firma finansuje niezależne media w Algierii w zamian za pozytywne treści na swój temat na ich stronach internetowych. Prośby o komentarz pozostały bez odpowiedzi.

Sojusz Ooredoo i Tabbuna?

Jak wykazała analiza projektu TruthAfrica, usługi Ultra Digital zostały wykorzystane do stworzenia mediów wyraźnie propaństwowych i przychylnych Ooredoo. Agencja może nie mieć bezpośrednich powiązań z żadnym podmiotem korporacyjnym ani państwowym w Algierii, ale jej sukces obrazuje charakter ekosystemu dziennikarskiego powstałego na skutek wprowadzenia algierskich przepisów medialnych – obejmującego szereg w zasadzie identycznych mediów, które powstrzymują się od jakiejkolwiek krytyki poczynań państwa, a zamiast tego promują jego interesy. 

Wszechobecność Ooredoo na tych stronach jest na pierwszy rzut oka niezrozumiała, zwłaszcza że firma konkuruje z dwoma algierskimi podmiotami, w tym jednym państwowym. Początki relacji katarskiego giganta z administracją Tabbuna również nie należały do łatwych. W lutym 2020 roku służba bezpieczeństwa aresztowała i błyskawicznie deportowała ówczesnego dyrektora generalnego Ooredoo Algieria za domniemane działania zmierzające do zwolnienia 900 pracowników pomimo okresu wysokich zysków.

Od tamtego czasu firma najwyraźniej poprawiła swoje relacje z władzami. Wydaje się, że państwo pozwoliło jej agresywnie inwestować w pozostałości po niezależnych mediach w Algierii, a w czerwcu 2025 roku Ooredoo otrzymało lukratywną licencję na obsługę sieci 5G w Algierii. Z geopolitycznego punktu widzenia ma to sens – dobre relacje z Ooredoo są ważne w kontekście stosunków zagranicznych Algierii, ponieważ Katar jest największym arabskim inwestorem w tym kraju.

Wspierając algierski reżim, Ooredoo realizuje również własne interesy. Algieria z populacją blisko 47 milionów stanowi duży i rozwijający się rynek, szczególnie teraz, po uzyskaniu licencji na obsługę jednej z pierwszych sieci 5G w kraju. Ciągły strumień reklam w świecie cyfrowym wychwalających zarówno samą firmę, jak i jej produkty, powinien też mieć pozytywny wpływ na wyniki finansowe. 

Jeśli Ooredoo po cichu finansuje niezależne media w Algierii – co wydaje się prawdopodobne, ale nie zostało jednoznacznie potwierdzone w ramach przeprowadzonego śledztwa – najprawdopodobniej odbywa się to za przyzwoleniem władz, gdyż w przeciwnym razie działania te nie mogłyby być tak powszechne. W marcu 2024 roku były dyrektor Ooredoo Algieria, Messaoud Alghem, został mianowany przez Tabbuna szefem ANEP. Zapytaliśmy Alghema, czy nadal ma jakieś powiązania z Ooredoo oraz czy jego wcześniejsze powiązania z katarską firmą nie stanowiły konfliktu interesów. Nasza prośba o komentarz pozostała bez odpowiedzi.

Przeprowadzone przez TruthAfrica śledztwo jasno pokazało jednak, że gdy źródła dochodów wyschły, a krytyczne głosy zostały uciszone, Ooredoo agresywnie wykroiło sobie miejsce w czołówce „niezależnych” algierskich mediów przychylnych Tabbunowi. Przyniosło to korzyści zarówno Tabbunowi, jak i katarskiemu gigantowi, a efektem końcowym było stworzenie iluzji wolności algierskiej prasy. 

Ten artykuł został napisany przez Alexa Kaspraka, niezależnego dziennikarza współpracującego ze Stowarzyszeniem Pravda, i zredagowany przez Evę Vajdę. Za tłumaczenie i redakcję wersji polskiej odpowiadał Paweł Staromłyński.

Tekst powstał w ramach inicjatywy TruthAfrica, której celem jest ujawnianie i przeciwdziałanie dezinformacji oraz zagranicznej manipulacji informacją i ingerencji (FIMI) w Afryce, a także budowanie odporności społeczeństwa na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej. 

Artykuł Kto finansuje niezależne media Algierii? Trop prowadzi do Kataru pochodzi z serwisu Pravda.

12 kwietnia 2025 r. Washington Post opublikował artykuł opisujący rzekome działania nowego rządu syryjskiego zmierzające do eliminacji nielegalnych irańskich linii zaopatrzeniowych biegnących przez południową Syrię. Linie te operowały z syryjskich baz wojskowych w pobliżu spornych Wzgórz Golan, pod nadzorem irańskich doradców wojskowych, głównie w celu zapewnienia wsparcia Hezbollahowi w wojnie z Izraelem.

W liczącym trzydzieści akapitów artykule dziennikarki Loveday Morris i Souad Mekhennet niejako na marginesie wplątały w spisek Iranu i Hezbollahu żołnierzy z algierskiego ruchu nacjonalistycznego. „Na przykład Iran szkolił bojowników z algierskiego Frontu Polisario, grupy walczącej o niepodległość Sahary Zachodniej od Maroka” – czytamy w artykule. W dalszej części autorki dodają, że „setki tych bojowników zostały teraz zatrzymane przez siły bezpieczeństwa nowej Syrii”.

Jak wykazało nasze dochodzenie w ramach projektu TruthAfrica, głównymi dowodami na te zarzuty wydają się być zniekształcone oświadczenia algierskiego ambasadora oraz sfałszowany dokument, który pojawił się po raz pierwszy w 2023 roku na facebookowym profilu wychwalającym marokańskie siły zbrojne. W rzeczywistości wygląda na to, że nie istnieją niezależnie weryfikowalne dowody na poparcie doniesień, że jacykolwiek wspierani przez Iran żołnierze Frontu Polisario zostali schwytani w Aleppo i trafili do niewoli syryjskiej.

TruthAfrica to projekt realizowany w ramach współpracy Stowarzyszenia Pravda i organizacji Code for Africa.

Zespół TruthAfrica wykazał wątpliwe podstawy, na których oparte zostało to twierdzenie. Pomimo tego fakt, że pochodzi ono z mediów marokańskich, a także to, że doniesienia te były powtarzane przez proizraelskich lub antyirańskich ekspertów i polityków, sprawiły, że informacja ta jest już wykorzystywana przez potężne siły polityczne jako uzasadnienie dla uznania Frontu Polisario za grupę terrorystyczną, dowód na powiązania Algierii z Iranem, a także jako argument za przekazaniem Sahary Zachodniej Maroku z naruszeniem porozumienia pokojowego ONZ.

Morris i Mekhennet nie odpowiedziały na naszą prośbę o komentarz przesłaną pocztą elektroniczną 22 maja 2025 r. Po pierwszej publikacji artykułu Front Polisario wydał oświadczenie, w którym zaprzeczył zarzutom jakichkolwiek powiązań z Iranem, podkreślając, że „sugerowanie, że bojownicy Polisario porzuciliby swoją wieloletnią walkę z marokańską okupacją na rzecz odległych konfliktów, które nie są ich udziałem, jest nie tylko nieprawdopodobne – jest to obraza godności i determinacji narodu walczącego o swoją wolność”. Front Polisario nie odpowiedział na prośbę TruthAfrica o komentarz.

Ostatnia Kolonia Afryki

Sahara Zachodnia to region na zachodnim wybrzeżu Afryki, do którego roszczą sobie prawa zarówno Królestwo Maroka, jak i Saharyjska Arabska Republika Demokratyczna (podmiot uznany przez mniejszość państw członkowskich ONZ). Bogaty w zasoby naturalne, takie jak wykorzystywany w nawozach fosforyt, region Sahary Zachodniej w większości znajduje się de facto pod kontrolą rządu Maroka od czasu wycofania się hiszpańskich sił kolonialnych w 1975 roku. To wtedy rozpoczęła się okupacja tego obszaru przez marokańskie wojsko.

Front Polisario (pełna nazwa to Ludowy Front Wyzwolenia Sakiji al-Hamry i Río de Oro) powstał w 1972, początkowo jako ruch oporu ludu Sahrawi (rdzennych mieszkańców regionu) względem hiszpańskiej kolonizacji Sahary Zachodniej. Po wycofaniu się sił hiszpańskich w 1975 r. region został najechany przez Mauretanię, Maroko i Front Polisario. Mauretania zrezygnowała z roszczeń rok później, a Front Polisario ogłosił powstanie Saharyjskiej Arabskiej Republiki Demokratycznej.

Od 1976 roku Front Polisario prowadzi wojnę wyłącznie z Marokiem. Porozumienie o zawieszeniu broni z 1991 r. zamroziło granice konfliktu w obecnym kształcie – około 20% Sahary Zachodniej pozostaje pod kontrolą Frontu Polisario, a pozostała część jest kontrolowana przez Maroko. Mimo iż Maroko sprawuje de facto władzę w regionie, od 1963 roku ONZ uznaje Saharę Zachodnią za terytorium niesamodzielne, rozumiane jako „terytorium, którego mieszkańcy nie uzyskali jeszcze pełni możliwości samostanowienia”.

Rząd marokański uważa ten region za część swojego terytorium, a Front Polisario uznaje za grupę separatystyczną o charakterze terrorystycznym. Algieria – sąsiad i główny sponsor Saharyjskiej Arabskiej Republiki Demokratycznej – postrzega Front Polisario jako prawowite struktury rządowe Sahary Zachodniej. Według ONZ Hiszpania nie miała prawa do jednostronnego przekazania Sahary Zachodniej żadnemu narodowi. Eksperci ds. praw człowieka, politolodzy, a także sam Front Polisario nazywają Saharę Zachodnią „Ostatnią Kolonią Afryki”.

Mimo nieuznawania Saharyjskiej Arabskiej Republiki Demokratycznej za suwerenne terytorium, ONZ uznaje Front Polisario za prawowitego przedstawiciela ludu Sahrawi. Front ma ambasady w kilku krajach, w tym w Republice Południowej Afryki oraz na Kubie, prowadzi politykę zagraniczną, kieruje działaniami wojskowymi SARD i zarządza obszarem pod swoją kontrolą. Rząd na uchodźstwie Frontu Polisario znajduje się w Algierii i jest przez nią wspierany, a obozy dla uchodźców zapewniają schronienie wysiedlonym w wyniku konfliktu.

Porozumienie o zawieszeniu broni z 1991 r. zakładało obecność sił pokojowych ONZ w regionie oraz przeprowadzenie w przyszłości referendum w sprawie suwerenności Sahary Zachodniej. Do dziś trudno mówić o jakichkolwiek znaczących postępach w organizacji takiego referendum, a Maroko mocno lobbuje wśród swoich sojuszników za odrzuceniem roszczeń Frontu Polisario, często nazywając sam Front grupą terrorystyczną powiązaną z Iranem.

W 2018 roku Maroko zerwało stosunki dyplomatyczne z Iranem. Podanym powodem było rzekome poparcie Iranu dla Frontu Polisario. Minister spraw zagranicznych Maroka twierdził, że według doniesień wywiadu Iran dostarczał Frontowi broń za pośrednictwem Hezbollahu. Posunięcie to zbliżyło dyplomatycznie Maroko do Zachodu oraz państw Rady Krajów Zatoki Perskiej, tj. Bahrajnu, Kuwejtu, Omanu, Kataru, Arabii Saudyjskiej i Zjednoczonych Emiratów Arabskich.

Kiedy Maroko po raz pierwszy wysunęło zarzut, że Hezbollah i Iran wspierały Front Polisario, marokańska dziennikarka Reda Zaireg argumentowała, że posunięcie to było „dyplomatyczną wymianą barterową niosącą korzyści dla wszystkich zaangażowanych”. Jak stwierdziła w artykule dla Middle East Eye, brytyjskiego portalu o niejawnej strukturze własności: „W interesie Maroka leży eksport konfliktu o Saharę Zachodnią do Zatoki Perskiej pod pozorem walki z irańskimi wpływami”.

„W przypadku Arabii Saudyjskiej i jej sojuszników chodzi o eksport konfliktu z Iranem do Maghrebu, aby zmusić kraje regionu do zajęcia stanowiska i udaremnić obecność Persów w Afryce Północnej, nawet jeśli oznaczać to będzie osłabienie Algierii w dążeniu do izolacji Republiki Islamskiej” – wyjaśniała.

W grudniu 2020 r. prezydent USA Donald Trump zerwał z 45-letnią amerykańską polityką zagraniczną, wydając rozporządzenie wykonawcze uznające suwerenną kontrolę Maroka nad Saharą Zachodnią. Rozporządzenie to było częścią wymiany quid pro quo, w ramach której Maroko miało znormalizować stosunki z Izraelem. Wysiłki na rzecz izolacji Frontu Polisario pozostają jednym z obszarów działania obecnej administracji Trumpa.

Steven Zunes, ekspert ds. polityki USA na Bliskim Wschodzie na Uniwersytecie w San Francisco i autor książki „Western Sahara: War, Nationalism and Conflict Irrestolution in Northwest Africa”, powiedział TruthAfrica, że „relacja [Frontu Polisario – przyp. red.] z Hezbollahem i Iranem jest kompletnym nonsensem”.

W wywiadzie telefonicznym z 21 maja 2025 r. Zunes przytoczył fakt, że Front Polisario jest w większości ruchem świeckim sunnitów, co stanowi jedną z wątpliwości co do prawdziwości tego twierdzenia. Irański rząd i Hezbollah są islamistami i szyickimi muzułmanami. „Pomysł, że [Front Polisario] będzie układał się z tą autokratyczną, reakcyjną grupą szyicką, wydaje się po prostu absurdalny” – stwierdził.

Pojmani żołnierze w Aleppo

23 listopada 2024 r. Fahad Almasri, mieszkający w Paryżu syryjski emigrant i były rzecznik prasowy Wolnej Armii Syrii (zdecentralizowanej koalicji syryjskich rebeliantów przeciwnych reżimowi Assada) powiązał Front Polisario z działaniami Iranu w południowej Syrii w artykule opublikowanym przez izraelski dziennik Ynet News:

„Jednym z paradoksów na syryjskiej scenie jest to, że Irańska Gwardia Rewolucyjna wysłała około 200 bojowników z Frontu Polisario – wspieranego przez Algierię i Iran – do południowej Syrii.

Bojownicy ci trafili na lotnisko wojskowe Al-Thaala, do bazy obrony powietrznej w Sweida oraz do 90. Brygady, która stacjonuje zaledwie 20 kilometrów (12 mil) od Wzgórz Golan.

Warto zauważyć, że w ciągu ostatnich trzech lat Iran szkolił bojowników Frontu Polisario w bazach Armii Syryjskiej w prowincji Dara”.

Almasri, który w 1996 uciekł z Syrii z powodu prześladowań politycznych ze strony reżimu Assada, był otwartym zwolennikiem Maroka jako kluczowego partnera w dążeniach do pokoju w nowej Syrii. Na przykład 28 maja 2025 r. marokański portal internetowy al3omk.com cytował słowa Almasriego o tym, że kluczowym krokiem w naprawie stosunków syryjsko-marokańskich będzie „jednoznaczne uznanie władzy Królestwa [Maroka] nad [Saharą Zachodnią]”. 29 maja 2025 r. w poście na X Almasri napisał: „Niech żyje braterstwo Syrii i Maroka”.

TruthAfrica zapytało Almasriego, skąd pochodzą jego informacje o obecności Frontu Polisario w południowej Syrii oraz jak solidna była wiedza jego źródła na ten temat. 22 maja 2025 roku za pośrednictwem platformy społecznościowej X odpowiedział bez żadnych wyjaśnień: „Informacje, które podałem w moim artykule, pochodzą z moich wiarygodnych źródeł wojskowych w Syrii”, dodając, że „od 2012 r. jestem jednym z założycieli pierwszego wspólnego dowództwa Wolnej Armii Syrii i jej rzecznikiem”.

27 listopada 2024 r. siły rebeliantów rozpoczęły ofensywę na kontrolowane przez rząd syryjskie miasto Aleppo. Był to początek dwutygodniowej presji, która doprowadziła do obalenia autorytarnego prezydenta Baszira al-Assada i przekazania kontroli nad Syrią koalicji sunnickich islamistycznych milicji znanych jako Hayat Tahrir Al-Sham. Dla cudzoziemców w Syrii pochodzących z krajów bardziej zbliżonych do poprzednich władz, w tym Algierczyków, obserwowanie upadku rządu 8 grudnia 2024 roku było przerażającym i niosącym dużą niepewność doświadczeniem.

1 grudnia 2024 roku, gdy stało się jasne, że Aleppo może upaść, ówczesny ambasador Algierii w Syrii, Kamel Bouchama, udzielił wypowiedzi z Damaszku dla algierskiej telewizji EnaharTV w celu rozwiania obaw o swoich współobywateli za granicą, z których znaczna część mieszkała właśnie w oblężonym Aleppo.

Bouchama udzielający wypowiedzi EnaharTV 1 grudnia 2024 r.

Zapytany o tę społeczność przez algierską telewizję państwową, Bouchama poinformował, że nie zgłoszono żadnych ofiar i że w tym czasie nie było potrzeby ewakuacji. Liczbę obywateli Algierii w Syrii oszacował wówczas na kilka tysięcy, a konkretnie w Aleppo miało ich być „około 500”. Słowa te szybko zostały przekształcone w dezinformację, jakoby w Aleppo uwięzionych było 500 Algierczyków, mimo że było to oczywiste wypaczenie jego wypowiedzi.

Jak wykazała analiza przeprowadzona przez Code for Africa, w ciągu kilku godzin od wypowiedzi Bouchamy francuskojęzyczny portal znany z propagowania teorii spiskowych, Algerie Patriotique, przypisał Bouchamie następujące słowa: „500 Algierczyków utknęło w Aleppo oblężonym przez uzbrojone grupy islamistyczne”.

Twierdzenie, że ci „oblężeni” Algierczycy nie byli cywilami, po raz pierwszy rozeszło się szeroko w Internecie za sprawą marokańskiego komentatora politycznego, Abderrahima Elmanara Slimiego, który często promuje roszczenia Maroka do Sahary Zachodniej i potępia domniemane działania podejmowane przez Algierię. 1 grudnia 2024 roku Slimi opublikował na X zrzut ekranu z artykułu Algerie Patriotique i dodał informację o „raportach z terenu”, według których te 500 osób było członkami algierskich sił zbrojnych:

„Ambasador Algierii w Syrii ich nie zidentyfikował. Raporty terenowe z Aleppo wskazują, że oblężeni Algierczycy to personel wojskowy armii algierskiej. (…) Byli pod nadzorem dowódcy irańskiej Gwardii Rewolucyjnej o nazwisku Borhashemi, znanego jako Hajj Hashem”.

„Hajj Hashem” odnosi się do irańskiego doradcy wojskowego, który operował obok Hezbollahu w południowej Syrii, w związku z czym „raporty terenowe” wydają się nawiązywać do twierdzeń, które padły w listopadowej wypowiedzi Almasriego. Trzy dni później marokańskie medium Akhbarona (5 milionów obserwujących na Facebooku) wykorzystało te wypowiedzi, nawiązując przy tym do Frontu Polisario.

Artykuł z 3 grudnia 2024 r. powiązał zniekształconą wypowiedź Bouchamy z ofensywnymi zarzutami Almasriego dotyczącymi obecności żołnierzy Frontu Polisario w południowej Syrii, używając języka podobnego do tego z posta Slimiego (tłumaczenie z arabskiego):

„Raporty wskazują, że większość uwięzionych należy do grupy zbrojnej Polisario i posiada algierskie paszporty. Uwięzione w Aleppo osoby zostały przerzucone przez Algierię, przy wsparciu Iranu, jako wsparcie dla sił reżimu syryjskiego. Miały tam odbyć szkolenie wojskowe, a następnie wrócić do Tindouf i wykorzystać zdobytą wiedzę w operacjach przeciwko Maroku.

Fahd al-Masri, dowódca Frontu Ocalenia Narodowego w Syrii, ujawnił tydzień temu udział irańskiej Gwardii Rewolucyjnej w transporcie prawie 200 najemników Polisario do strategicznych lokalizacji w południowej Syrii w ciągu ostatnich trzech lat”.

Bouchama potwierdził TruthAfrica w korespondencji z 3 czerwca 2025 r., że jego wypowiedź dotyczyła społeczności algierskiej, która „od wieków” pokojowo mieszkała w Syrii. Nie odnosił się do żadnych oddziałów militarnych. W swoim mailu, przetłumaczonym z francuskiego, nazwał materiał Akhbarony przytaczający jego wypowiedź dla algierskiej prasy „kłamstwami i fabrykacjami”.

Zapytany o rzekomą obecność żołnierzy Polisario w Syrii, Bouchama powiedział TruthAfrica, że „jest to czysty wymysł stanowiący część planu destabilizacji oraz poważna prowokacja przeciwko naszemu krajowi, ponieważ popieramy słuszną sprawę, jaką jest ich [Frontu Polisario] walka”.

Niemniej jednak do 4 grudnia historia zdążyła już nabrać rozpędu w mediach społecznościowych, częściowo dzięki postowi na X opublikowanemu przez byłego członka irackiego parlamentu – Omara Abdula Satara. W swoim poście, który później częściowo sprostował, Satar przedstawił kolejną zniekształconą wersję wypowiedzi Bouchamy, w której to sam ambasador Algierii potwierdza obecność żołnierzy Frontu Polisario.

Satar ma wielu obserwujących w mediach społecznościowych oraz, zgodnie z informacjami z jego profilu na Facebooku, jest prezenterem antyirańskiego programu o nazwie Iran Flames. Jego post na X zwiększył zarówno zasięgi, jak i wagę tych stwierdzeń. Media, w tym The North Africa Post w dniu 11 grudnia, zaczęły cytować samego Satara jako źródło informacji, że żołnierze Frontu Polisario zostali schwytani w Aleppo.

Podobny wątek dezinformacyjny, również oparty na tym samym zniekształceniu słów Bouchamy, pojawił się w lutym 2025 r. Wówczas to marokańskie medium zasugerowało, że szeroko komentowane spotkanie algierskiego ministra spraw zagranicznych Ahmeda Attafa z nowym syryjskim przywódcą Ahmedem al-Sharaą, które dotyczyć miało omówienia przyszłości nowej Syrii, w rzeczywistości poświęcone było kwestii sprowadzenia z powrotem żołnierzy algierskich i Polisario. W materiałach tych powtarzane było bezpodstawne twierdzenie o „około 500 żołnierzach armii algierskiej i milicji Polisario”.

Przedstawiciele nowego rządu syryjskiego nie odpowiedzieli na naszą prośbę o komentarz co do prawdziwości tych twierdzeń. Zamiast dowodów fotograficznych na poparcie tych doniesień, niektóre konta w mediach społecznościowych udostępniały zdjęcia ze sfałszowanymi flagami mające wywołać wrażenie, że Algieria udziela wsparcia wojskowego reżimowi Assada:

Jedyną faktyczną podstawą wiadomości o algierskich bojownikach wspieranych przez Iran i wyszkolonych przez Hezbollah, którzy zostali pojmani w Aleppo, był artykuł autorstwa syryjskiego emigranta, który ukazał się jeszcze przed ofensywą. Mimo to – w rezultacie ciągłego przeinaczania wypowiedzi, twierdzeń i źródeł – pod koniec grudnia 2024 r. co najmniej dwie duże gazety (North Africa Post i Akhbarona) oraz trzy wpływowe źródła dyplomatyczne (Almasri, Sattar i Bouchama) miały potwierdzać tę samą, ewidentnie fałszywą informację.

Notatka wydziału 279

Wśród rosnącej popularności doniesień, że żołnierze armii algierskiej i Polisario byli więźniami nowego reżimu syryjskiego, w mediach społecznościowych pojawił się nowy rzekomy dowód – dokument mający pochodzić z archiwów obalonego reżimu Assada.

10 grudnia 2024 roku były marokański polityk, Lahcen Haddad, opublikował na portalu X rzekomo sporządzoną w 2012 roku notatkę wydziału 279 syryjskiego Ministerstwa Obrony – represyjnej komórki wywiadowczej podlegającej Assadowi, której zadaniem było monitorowanie cudzoziemców za granicą. Notatka ma być dowodem na współpracę między Iranem, Frontem Polisario, Algierią i Hezbollahem.

Zgodnie z opisem Haddada (oryginalnie w języku francuskim): „Ten wyciekły dokument syryjskich służb wywiadowczych ujawnia zaangażowanie Algierii w wysyłanie bojowników Polisario w celu wsparcia reżimu Baszara al-Assada w Syrii”. Haddad dodaje, że notatka „uwidacznia kontrowersyjne wykorzystywanie Frontu Polisario przez Algierię nie tylko w celu destabilizacji Sahary Zachodniej, ale także jako narzędzia do promowania geopolitycznych planów Iranu za granicą”. Haddad oznaczył w swoim poście liczne profile.

Marokańskie media natychmiast podchwyciły te doniesienia. Prawie wszystkie relacje mediów twierdziły lub sugerowały, że dokumenty te zostały odkryte po upadku Assada w grudniu 2024 roku. Na przykład Le360, francuskojęzyczne medium oznaczone przez Haddada na X, informowało, że notatka pochodzi z „pudła z dokumentami porzuconego przez byłego syryjskiego dyktatora Baszara al-Assada podczas jego pospiesznej ucieczki z Syrii”, chwaląc się przy tym, że udało im się uzyskać „dostęp” do jednego z nich.

TruthAfrica może jednoznacznie stwierdzić, że dokument ten nie pochodzi z pudła dokumentów „porzuconego przez byłego syryjskiego dyktatora Baszara al-Assada podczas jego pospiesznej ucieczki z Syrii”. Ten sam „tajny” dokument w wyższej jakości został bowiem po raz pierwszy udostępniony 13 kwietnia 2023 r. na facebookowej stronie „Royal Moroccan Armed Forces — Unofficial Page”:

To najwcześniejsze wystąpienie tego obrazu w Internecie znalezione przez TruthAfrica. Ta „nieoficjalna” strona prowadzona jest nie tylko przez użytkowników z Maroka, ale także – zgodnie z sekcją „Transparentność strony” na Facebooku – z Francji i Kataru:

W odróżnieniu od większości innych zweryfikowanych lub domniemanych notatek byłego aparatu bezpieczeństwa Syrii, na tym dokumencie brakuje daty. Co więcej, w dokumencie mającym potwierdzać zmowę Iranu z Polisario użyto cyfr zachodnioarabskich, a nie wschodniego systemu cyfr arabskich używanego w Syrii. W marcu 2025 r. panarabskie medium Daraj Media opublikowało notatkę wydziału 279 dokumentującą inwigilację polskiej dziennikarki Anny Alboth. Dokument ten jest zarówno datowany, jak i ponumerowany za pomocą cyfr wschodnioarabskich.

Ze uwagi na wątpliwe pochodzenie oraz potencjalne nieścisłości dokument ten jest wyjątkowo słabym dowodem na zmowę na linii Polisario-Syria-Iran. Nawet jeśli jego pochodzenie jest autentyczne, treść odnosi się do wydarzeń, które rzekomo miały miejsce w 2011 r., w związku z czym nie może być uznawany za potwierdzenie doniesień o wysłaniu żołnierzy Polisario do południowej Syrii w ostatnich trzech latach konfliktu. 

Informacja czy dezinformacja?

Gdy w połowie kwietnia tego roku Washington Post opublikował swój artykuł, zamieszczona w nim wzmianka dotycząca Frontu Polisario została odebrana przez wielu ludzi w Maroku i na świecie jako potwierdzenie istniejących i ewidentnie problematycznych doniesień na temat współpracy Frontu z Iranem. Informacje te były chętnie powtarzane nie tylko przez marokańskie media, ale też przez antyirańskie czy proizraelskie podmioty polityczne, think-tanki czy członków Kongresu USA.

Źródła Washington Post pozostają niejawne, co uniemożliwia ustalenie, czy ich artykuł faktycznie stanowi niezależne potwierdzenie informacji o setkach wspieranych przez Iran żołnierzy Polisario i Algierii, którzy mieli być więźniami nowego reżimu syryjskiego.

Chociaż wcześniej redakcja zapewniła anonimowość „dwóm europejskim urzędnikom ds. bezpieczeństwa” ze względu na „omawiane wrażliwe kwestie bezpieczeństwa”, nie podano powodu, dla którego nie zostały ujawnione nazwiska źródeł w związku z twierdzeniami dotyczącymi Frontu Polisario. Zamiast tego informacje zostały przypisane „trzeciemu europejskiemu urzędnikowi” oraz „lokalnemu urzędnikowi”. Te dwie osoby, kimkolwiek są, mogą po prostu powtarzać krążące dezinformacje na temat najemników Polisario, które były w obiegu od grudnia 2024 roku.

Zespół TruthAfrica zapytał dziennikarki Washington Post Loveday Morris i Souadę Mekhennet, czy rozmawiały bezpośrednio ze wspomnianym „trzecim urzędnikiem europejskim” lub „urzędnikiem lokalnym”, czy też powoływały się na twierdzenia osób spełniających te opisy. Zapytaliśmy również, jak pewne są tego, że ich źródła podają wiedzę z pierwszej ręki. Niestety nie otrzymaliśmy odpowiedzi na naszą prośbę o komentarz.

Zapytaliśmy też Fahada Almasriego, czy – nawet nieświadomie – mógł być jednym ze źródeł wykorzystanych do stworzenia tego artykułu. W odpowiedzi z 22 maja 2025 r. kazał nam zapytać o to Washington Post.

Mocne zarzuty o słabych podstawach

Jeśli redakcja Washington Post ma wiarygodne informacje na temat zmowy na linii Iran-Front Polisario, inne niż wiralowe twierdzenia z grudnia 2024 r., nie przedstawiła ich. Jeśli natomiast dziennikarki lub ich źródła powtarzają jedynie narracje powstałe w wyniku zniekształcenia wypowiedzi ambasadora Bouchamy lub na podstawie podrobionej notatki wydziału 279, ich artykuł w rzeczywistości rozpowszechnia fałszywe informacje.

Nawiązanie do „setek” bojowników Polisario „zatrzymanych przez siły bezpieczeństwa nowej Syrii” przypomina fałszywe doniesienia o 500 żołnierzach wojsk algierskich i Frontu Polisario schwytanych przez siły bezpieczeństwa nowej Syrii po zajęciu Aleppo.

Z kolei informacja, że Iran za pośrednictwem Hezbollahu szkolił żołnierzy Polisario w południowej Syrii, brzmi jak twierdzenie pochodzące z fałszywej notatki wydziału 279, która – warto wspomnieć – jest bardzo zbliżona do twierdzeń zawartych w artykule Almasriego z listopada 2024 r.

Pomimo tych dowodów na potencjalną dezinformację oraz słabych źródeł krótki akapit Washington Post o Froncie Polisario wyraźnie podniósł rangę doniesień o rzekomej zmowie Iranu z Polisario.

Na przykład zaledwie dwa dni po ich kwietniowej publikacji U.S. Foundation for the Defense of Democracies (neokonserwatywny think-tank powszechnie określany jako antyirancki i proizraelski) zaakceptowała te doniesienia jako fakt. Fundacja cytowała Washington Post na potwierdzenie swojej hipotezy, że Iran zyskuje „przyczółek” w Afryce Północnej za pośrednictwem grup takich jak Front Polisario.

Następnego dnia Hudson Institute, wpływowy think-tank skupiający się na polityce zagranicznej USA, opublikował tekst „The Strategic Case for Designating the Polisario Front as a Foreign Terrorist Organization” („Strategiczne uzasadnienie uznania Frontu Polisario za zagraniczną organizację terrorystyczną”), powołując się w swojej argumentacji m.in. na Washington Post.

W tym samym dniu Joe Wilson, amerykański kongresmen z Karoliny Południowej pełniący funkcję współprzewodniczącego Grupy ds. Maroka w Kongresie („ponadpartyjnej grupy dążącej do pogłębienia stosunków gospodarczych i strategicznych między Stanami Zjednoczonymi a Marokiem”) oraz wieloletni zwolennik uznania Frontu Polisario za zagraniczną organizację terrorystyczną, udostępnił raport Hudson Institute na X:

„Uznanie Frontu Polisario za zagraniczną organizację terrorystyczną wzmocniłoby sojusz USA i Maroka, osłabiłoby kluczowy element architektury wpływów Iranu, Rosji i Chin, a także pokazałoby, że amerykańskie zobowiązania niosą ze sobą strategiczne konsekwencje” – argumentowano w raporcie.

Są to mocne słowa, jak na dwa anonimowe źródła w artykule Washington Post, zwłaszcza gdy twierdzenia te pokrywają się z wcześniejszą dezinformacją. Mimo iż dochodzenie TruthAfrica nie pozwala na całkowite wykluczenie zaangażowania Iranu w działalność Frontu Polisario, to jednak pokazuje, że obecnie najczęściej cytowane dowody na poparcie tych oskarżeń opierają się na zniekształconych faktach i sfabrykowanych dowodach.

Artykuł został napisany przez Alexa Kaspraka w ramach inicjatywy TruthAfrica. Za tłumaczenie i redakcję wersji polskiej odpowiadał Paweł Staromłyński.

Celem inicjatywy TruthAfrica jest ujawnianie i przeciwdziałanie dezinformacji oraz zagranicznej manipulacji i ingerencji w informacje (Foreign Information Manipulation and Interference – FIMI) w całej Afryce, a także budowanie odporności społeczeństwa na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej.

Artykuł Jak Washington Post powtarzał marokańską propagandę – i dlaczego to ważne pochodzi z serwisu Pravda.

W Angoli armia cyfrowych duchów nie próżnuje. Konta-pacynki (ang. sockpuppet) i fałszywi influencerzy wykorzystują media społecznościowe do chwalenia prezydenta João Lourenço i rządzącej partii Ludowego Ruchu Wyzwolenia Angoli (Movimento Popular de Libertação de Angola – MPLA), jednocześnie atakując krytyków i głosy opozycji. Te fikcyjne profile wykorzystują skoordynowane operacje wpływu do kształtowania opinii publicznej, tworząc iluzję oddolnego poparcia w kraju, w którym kontrola polityczna w coraz większym stopniu opiera się na manipulacji nastrojami online.

Jedną z takich postaci jest Maria Alberto, która przedstawia się jako młoda angolska influencerka cyfrowa żywo zainteresowana polityką regionalną. Przez ostatnie kilka miesięcy redakcja Pravdy we współpracy z lokalnym dziennikarzem Miguelem Gomesem przyglądała się jej aktywności. Jej dopracowane komentarze na Facebooku rutynowo wtórują narracji rządu. Na przykład 18 marca 2025 r. pod postem oficjalnego profilu władz napisała „Zaangażowanie Angoli w promowanie bezpośrednich negocjacji jest niezbędne do osiągnięcia trwałego pokoju w Demokratycznej Republice Konga”. Jej wypowiedzi wyróżniają się nie tylko prorządowym nastawieniem, ale także wyczuciem chwili, wyprzedzając potencjalną falę publicznej krytyki i zapobiegając jej rozpędzeniu.

Różne źródła ujawniły, że wykorzystywanie fałszywej tożsamości stało się podstawową taktyką w podręczniku działań cyfrowych rządu Angoli, zacierającą granicę między głosem obywatela a propagandą państwową. W przypadku konfliktu Demokratycznej Republiki Konga i Rwandy, podczas którego prezydent Lourenço starał się pozycjonować jako regionalny rozjemca, kampania online pomogła stworzyć kontrolowaną narrację, która faworyzowała dyplomatyczne rozwiązania oraz – co ważniejsze – lojalność wobec jego przywództwa.

18 marca 2025 r. strona prezydenta na Facebooku ogłosiła, że z powodu „okoliczności poza naszą kontrolą” zaplanowane na ten dzień w Luandzie spotkanie między przedstawicielami rządu DRK a grupą rebeliantów ze wspieranego przez Rwandę kongijskiego Ruchu 23 Marca (Mouvement du 23-Mars, M23) zostało odwołane.

„Rząd Republiki Angoli, działający jako mediator, nadal zobowiązuje się do jak najszybszego zorganizowania spotkania, potwierdzając przy tym swoje stanowisko, że dialog jest jedyną realną drogą do osiągnięcia trwałego pokoju we wschodniej części DRK” – czytamy w komunikacie.

Odwołanie spotkania nastąpiło po tym, jak objęty sankcjami na arenie międzynarodowej M23 zerwał negocjacje, powoławszy się na utrudnienia w podróżowaniu i kwestie polityczne. Niestabilność polityczna i militarna w regionie ma wpływ na sąsiednie kraje, w tym Angolę. Podczas gdy społeczność międzynarodowa chwaliła wysiłki mediacyjne Lourenço jako konstruktywne działania, wielu Angolczyków miało odmienne zdanie. W kraju inicjatywa ta była postrzegana jako skalkulowany ruch mający na celu wzmocnienie wizerunku prezydenta – co potwierdzają komentarze na Facebooku – jako że Angola nie ma wystarczających wpływów dyplomatycznych, aby rozwiązać ten kryzys.

Post na profilu prezydenta Angoli informujący opinię publiczną o niedoszłych rozmowach pokojowych spotkał się z mieszanymi reakcjami. Prawdziwi użytkownicy Facebooka szybko skrytykowali rząd za niezdolność do zebrania stron konfliktu przy stole negocjacyjnym, a niektórzy oskarżali kancelarię prezydenta o dezorganizację w ostatniej chwili.

Niemniej prawie równocześnie z pojawieniem się posta media społecznościowe zaczęła zalewać fala treści pochwalnych z kont, które nosiły wszystkie znamiona pacynek. Wśród nich była Alberto, która napisała: „Zaangażowanie Angoli w promowanie negocjacji bezpośrednich jest niezbędne do osiągnięcia trwałego pokoju w DRK”. W ciągu kilku minut co najmniej trzy podobne konta powtórzyły ten przekaz, przedstawiając rolę Angoli w mediacjach jako „niekwestionowanego” mediatora, „niezbędnego dla stabilności regionalnej”.

Jednak rozdźwięk w komentarzach był rażący. „Nawet nie wierzysz w to, co mówisz” – skomentował jeden z użytkowników w odpowiedzi na posta Alberto.

Mascala Pedro Panzo, inny użytkownik również wyglądający na autentycznego, odpowiedział na komentarz Alberto: „Czy spotkanie zakończyło się dobrze? To strona Biura Działań Psychologicznych”.

„Biuro Działań Psychologicznych” (Gabinete da acção psicológica) jest nieformalnym określeniem Biura Studiów i Analiz Strategicznych (Gabinete de Estudos e Análises Estratégicas, GEAE), podejrzanej jednostki podległej prezydenckiemu urzędowi ds. wojskowości (Casa Militar) Angoli. Powstałe w wyniku połączenia Biura Działań Psychologicznych i Informacji (Gabinete de Acção Psicológica e Informação da Casa de Segurança, GAP) i Biura Studiów Strategicznych (Gabinete de Estudos Estratégicos, GEE), GEAE jest znane z omijania tradycyjnych struktur wywiadowczych i raportowania bezpośrednio prezydentowi.

GEAE, obecnie kierowane przez byłego rzecznika prasowego partii MPLA Norberto Garcię, jest oskarżane przez partie opozycyjne o manipulowanie społeczeństwem obywatelskim i członkami opozycji, których rzekomo kusiło obietnicami zatrudnienia, mieszkań i stanowisk politycznych. Mimo iż mandat GEAE jest niejasny, biuro jest powszechnie uważane za narzędzie propagandowe do kształtowania opinii publicznej i promowania wizerunku Lourenço. Postawienie tego zarzutu w mediach społecznościowych może być postrzegane jako próba ujawnienia, że konto Alberto jest częścią większej strategii masowego wpływu i manipulacji.

Pacynki kontra ludzie

Według danych na grudzień 2024 r. Facebook pozostaje najpopularniejszą platformą społecznościową w Angoli, z około 5,8 milionami użytkowników (ok. 15% z 37 milionów obywateli). Według StatCounter z serwisu aktywnie korzysta 77% użytkowników internetu będących online.

Ramowy model DISARM (ang. Disinformation Analysis and Resilience Mapping) autorstwa DISARM Foundation definiuje konta-pacynki jako fałszywe profile obsługiwane przez osoby lub grupy w celu promowania operacji wpływu lub atakowania krytyków. W przeciwieństwie do botów, które działają w sposób zautomatyzowany, konta te są obsługiwane ręcznie i często wydają się być prawdziwymi ludźmi. Po bliższej analizie konto Alberto i kilka innych kont w tej sieci można zaklasyfikować jako pacynki, ponieważ nie ma jednoznacznych dowodów na automatyzację ich działań. Zamiast tego wydają się fałszywymi kontami utworzonymi głównie w celu rozsyłania wiadomości gloryfikujących rządzącą partię Ludowego Ruchu Wyzwolenia Angoli.

Konto Alberto na pierwszy rzut oka wygląda jak konto typowej młodej Angolki – aktywnej społecznie i świadomej politycznie. Po uważniejszym przyjrzeniu się wnioski są jednak zgoła odmienne. Działalność Alberto skupiona jest niemal wyłącznie wokół postów na oficjalnej stronie prezydenta na Facebooku oraz na konsekwentnym zachwalaniu prezydenta Lourenço i rządzącej partii MPLA dopracowanymi, powtarzającymi się sloganami. Jej profil, utworzony 29 kwietnia 2022 r., ma 408 obserwujących i nie zawiera żadnych treści osobistych – tylko posty i komentarze prorządowe.

Zdjęcie użyte na profilu Alberto nie przedstawia obywatelki Angoli – jest to zdjęcie amerykańskiej modelki Camili Elle. Sposób zachowania Alberto oraz to, jak się prezentuje jej profil, sugerują, że konto to nie przedstawia autentycznych opinii obywatelki.

Znajomi Alberto

Alberto nie jest sama. Dziesiątki podobnych kont – podejrzanie spójnych pod względem tonu wypowiedzi i czasu publikowania – zalewają sekcje komentarzy oficjalnej strony prezydenta Angoli na Facebooku treściami pochwalnymi dla Lourenço i rządzącej partii MPLA. Profile te działają w sposób lustrzany do Alberto i powtarzają te same starannie sformułowane prorządowe hasła z niesamowitą konsekwencją. Od co najmniej trzech lat konta te konsekwentnie publikują posty podkreślające, że Lourenço prowadzi dyplomację z mądrością i spokojem, w ten sposób promując Angolę jako otwartą na świat oraz silnie opartą na afrykańskich zasadach solidarności, braterstwa i wzajemnego szacunku między państwami. Regularnie dodają też komentarze na stronie prezydenta na Facebooku. Na przykład konto „Albemaro”, łudząco podobne do Alberto, 21 kwietnia 2025 roku dodało następujący komentarz: „Inicjatywa zmierzająca do otwarcia w Angoli fabryki moskitier nasączanych środkami owadobójczymi świadczy o zaangażowaniu rządu w walkę z chorobami i dbanie o dobrostan obywateli”.

Opis aktywności Alberto na Facebooku można w niezmienionej formie zastosować nie tylko do Albemaro, ale także do kilkudziesięciu innych profili, które codziennie komentują oficjalną stronę prezydenta Angoli na Facebooku. Dochodzenie wykazało, że na Facebooku są co najmniej cztery takie strony i sześć profili. Łącznie profile te mają ponad 3000 znajomych, a strony około 8000 obserwujących. Konta te często komentują swoje posty i stosują taktykę kopiowania i wklejania, aby wzmocnić treści prorządowe i zwiększyć ich zasięg. Zgodnie z modelem ramowym DISARM jest to „copypasta”, czyli technika polegająca na publikowaniu identycznego tekstu na wielu kontach i platformach w celu symulacji powszechnego poparcia.

Konta Albemaro, Antônio Calebe, Cosme Fortuna, Flavia Matondo, Kira Fernandes, Lucas Hebreus, Maria Alberto, Maria Jumbo, Manuela Teca, Milton António i Sócrates Kilunji tworzą skoordynowaną sieć pacynek promujących prezydenta Lourenço i partię rządzącą.

Mimo że konta te koordynują działalność na swoich stronach lub profilach, nie wzbudzają dużego zaangażowania u odbiorców.

Przykładowe posty kopiowane w obrębie sieci (źródło: CfA / Pravda z wykorzystaniem Facebooka).

Przykładowe konta:

1. Albemaro
   Dzięki zdjęciu profilowemu modnego młodego mężczyzny Albemaro kreuje wizerunek przedstawiciela zaangażowanej politycznie młodzieży. Jednak wsteczne wyszukiwanie obrazem pokazuje, że zdjęcie pochodzi z witryny stockowej i nadal opatrzone jest widocznym znakiem wodnym. W opisie na profilu Albemaro twierdzi, że jest pasjonatem technologii, ale jego działalność ogranicza się wyłącznie do generycznych postów prorządowych.
   • Data utworzenia: 2 grudnia 2024
   • Obserwujący: 35
   
2. Milton António
   Chociaż konto António jest oznaczone jako „twórca cyfrowy”, nie zawiera żadnych treści osobistych poza zdjęciem profilowym. Ogranicza się wyłącznie do udostępniania postów przedstawicieli rządu i prezydenta, przy minimalnym zaangażowaniu.
   • Data utworzenia: 12 października 2022
   • Znajomi: 140
   
3. Antônio Calebe
   Kolejny pusty profil z tylko jednym zdjęciem pochodzącym ze strony poświęconej rozwojowi karier dla studentów Duke University. Konto nie wykazało żadnej znaczącej aktywności od 2023 roku.
   • Data utworzenia: 2022
   • Znajomi: 223
   
4. Flavia Matondo
   Posty Matondo odzwierciedlają posty Alberto, António i Albemaro. Czasami publikuje obraźliwe treści wycelowane w liderów opozycji.
   • Pierwszy post: 6 lutego 2023
   • Znajomi: 616
   
5. Kira Fernandes
   Jedno z najaktywniejszych kont w sieci. Fernandes udostępnia treści identyczne z postami Matondo i Alberto, czasami nawet 12 razy dziennie.
   • Obserwujący: 6400
   • Znajomi z Flavią

Powtarzające się treści, obrazy oraz wzajemne powiązania kont wskazują na skoordynowane działania w celu uzyskania poparcia dla partii rządzącej, a nie na autentyczne zaangażowanie polityczne.

Fałszywe profile zidentyfikowane w ramach dochodzenia są również ściśle powiązane z Centrum Prasowym Prezydenta Republiki Angoli (Centro de Imprensa da Presidência da República de Angola, CIPRA). Regularnie udostępniają treści CIPRA promujące działania rządu i utrzymują ze sobą kontakty na Facebooku. Konta te mają również powiązania z działaczami rządzącej partii MPLA, zwłaszcza z przedstawicielami skrzydła młodzieżowego (JMPLA) i personelu technicznego w CIPRA.

Wskazuje to na skoordynowaną sieć dezinformacyjną mającą korzenie w otoczeniu prezydenta, wykorzystującą oficjalne organy, takie jak CIPRA i GEAE. Oddział kont-pacynek wydaje się być zarządzany przez młodych działaczy MPLA i specjalistów ds. komunikacji powiązanych z prezydentem, których zadaniem jest bezpośrednie wpływanie na debatę online i postrzeganie władz w oczach opinii publicznej.

Ten artykuł został napisany przez Miguela Gomesa, niezależnego dziennikarza współpracującego ze Stowarzyszeniem Pravda, i zredagowany przez starszą redaktorkę Evę Vajdę. Za tłumaczenie i redakcję wersji polskiej odpowiadał Paweł Staromłyński.

Ten artykuł został opracowany w ramach inicjatywy Truth Africa, której celem jest ujawnianie i przeciwdziałanie dezinformacji oraz zagranicznej manipulacji i ingerencji w informacje (Foreign Information Manipulation and Interference – FIMI) w całej Afryce, a także budowanie odporności społeczeństwa na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej.

Artykuł Pacynki w służbie władzy – jak fałszywe konta sterują debatą publiczną pochodzi z serwisu Pravda.

W 1996 roku firma Pfizer przeprowadziła nieautoryzowane badania nad lekiem Trovan na zapalenie opon mózgowych w stanie Kano w Nigerii. Doprowadziło to do komplikacji zdrowotnych, a nawet śmierci niektórych osób, które wzięły w nich udział. Zdarzenie to pozostaje kluczowym punktem odniesienia w narracjach, które przedstawiają zachodnie interwencje zdrowotne jako eksperymenty oparte na wyzysku. Zakorzenione w traumach z przeszłości narracje podsycają opór wobec inicjatyw w zakresie zdrowia publicznego, w tym do programów szczepień przeciwko COVID-19 oraz wdrażania szczepionek przeciwko HPV i polio.

Skandal z preparatem Trovan firmy Pfizer nadal pozostaje silnie oddziałującym symbolem w kampaniach dezinformacyjnych. Często przywołuje się go, aby zasugerować, że szczepionki są eksperymentalnymi lekami testowanymi na Afrykańczykach. Potwierdza to m.in. ten artykuł w „Washington Post”, w którym rozmówcy z Nigerii twierdzą, że nie ufają żadnym zachodnim interwencjom ze względu na doświadczenia z 1996 roku z firmą Pfizer. Również w artykule opublikowanym przez serwis online Premium Times, wielu mieszkańców stanu Kano wspomina, jak wpłynęła ona na ich podejście do szczepień na COVID-19. Doświadczenia te wypłynęły ponownie w 2023 roku, w okresie wdrażania programu szczepień na polio. Wzmocniły one sceptycyzm Nigeryjczyków i utrudniły działania zorientowane na ochronę zdrowia publicznego.

Wykorzystywanie lęków z przeszłości

Były gubernator Nigerii Yahaya Bello przywołał skandal z preparatem Pfizera, aby zniechęcić swoich rodaków do przyjmowania szczepionek. W przemówieniu ze stycznia 2021 roku które stało się viralem, zakwestionował przyspieszony tryb opracowywania szczepionek na COVID-19. „Te szczepionki zostały opracowane w mniej niż rok od pojawienia się wirusa COVID-19. Nadal nie mamy szczepionki na HIV, malarię, raka, na ból głowy i wiele innych chorób, które nas zabijają. Chcą wykorzystać tę szczepionkę do zarażenia nas chorobą, która nas zabije. Niech Bóg broni!” – mówił na filmie Yahaya Bello,. „Musimy pamiętać o tym, co stało się w Kano. Szczepionka Pfizera na polio spowodowała kalectwo i śmierć naszych dzieci. Wyciągnęliśmy z tego wnioski” – dodał. 

Były gubernator stwierdził, że szczepionka przeciwko polio zabiła i okaleczyła dzieci w Kano. Jednakże nic nie potwierdza jego słów. Główną obawą mieszkańców Kano podczas kampanii szczepień przeciwko polio była kwestia kontroli płodności, gdyż wiele osób podejrzewało, że szczepionka miała ukryty cel w postaci spowolnienia wzrostu populacji.

Strach, brak zaufania i teorie spiskowe na temat szczepionek w mediach społecznościowych

Dezinformacja dotycząca inicjatyw zdrowotnych w Nigerii stała się bronią na platformach społecznościowych takich jak X. Szczepionki przedstawia się tam jako „zachodnie eksperymenty”, co wzmacnia obawy Nigeryjczyków dotyczące skutków ubocznych.

Użytkownik @egbo_ujunwa, którego post został wyświetlony 24 razy, sugerował, że szczepionki dystrybuowane w Nigerii zawierają szkodliwe substancje wykorzystywane do kontrolowania liczebności populacji. Odwołał się tym samym do głęboko zakorzenionego strachu przed neokolonializmem oraz nadużyciami medycznymi. Z kolei użytkownik @MoscoIbhas twierdził, że kampanie szczepień w północnej Nigerii doprowadziły do wzrostu bezpłodności wśród kobiet. Post uzyskał 364 wyświetlenia i 22 komentarze, w większości wyrażające złość i sceptycyzm wobec organów ochrony zdrowia. W innym poście użytkownik @emmy4life02, którego wpis wyświetlono 123 razy, oskarżył rząd o kolaborację z zagranicznymi organizacjami przy dystrybuowaniu szkodliwych szczepionek. Próbował tym samym podważyć zaufanie do działań krajowych i międzynarodowych organów ochrony zdrowia poprzez przywoływanie procesu dotyczącego szczepionek Pfizera w Kano.

Tego typu narracje przedstawiają inicjatywy związane ze szczepieniami jako zagraniczne spiski, które są w rzeczywistości częścią planów depopulacyjnych oraz i mają na celu spowodować problemy z bezpłodnością.

Konto @bogbadams prowadzone przez Nigeryjczyka mieszkającego w Wielkiej Brytanii aktywnie uczestniczy w dyskusjach na temat skutków ubocznych szczepień, które nazywa „bronią biologiczną”. W swoich postach dotyczące szczepień często wspomina o takich osobach jak Bill Gates (98 razy) i były najwyższy urzędnik ds. zdrowia Stanów Zjednoczonych dr Anthony Fauci (22 razy). W 2024 r. konto wspomniało o „szczepionce” i „szczepionkach” w 821 postach na X, które dotarły w sumie do 72,7 miliona użytkowników.

Szczepionki jako narzędzia do kontroli wzrostu populacji

Jedną z najczęściej powtarzanych narracji jest ta sugerująca, że szczepionki sponsorowane przez Zachód służą do kontroli populacji. Według tej teorii spiskowej szczepienia, często sponsorowane przez organizacje międzynarodowe takie jak Bill & Melinda Gates Foundation, mają na celu sterylizację populacji Afryki.

Podobne oskarżenia pojawiały się już wielokrotnie – m.in. podczas akcji szczepień przeciwko COVID-19, HPV i polio. Nawet nigeryjski obrońca praw człowieka i prezenter radiowy Ahmad Isah, który cieszy się w Nigerii dużą popularnością ze względu na udzielanie pomocy zwykłym ludziom szukającym sprawiedliwości, twierdził, że szczepionka na HPV powoduje raka i ma na celu depopulację Nigerii.

Dezinformacja była też rozpowszechniana przez personel medyczny. Dr Stella Immanuel, pastorka i lekarka popularna na portalu X, stwierdziła w październiku 2023 roku, że wielu obywateli Nigerii umrze, ponieważ Pfizer we współpracy z Uniwersytetem Ibadan Teaching Hospital na południowym zachodzie Nigerii wywoła pandemię, która skłoni ludzi do zaszczepienia się.

Tego rodzaju twierdzenia wygłaszane przez osoby publiczne i influencerów zwykle korespondują z istniejącymi obawami przez byciem wykorzystanym przez zachodnie korporacje takie jak Big Pharma. Co więcej, utrwalają sceptycyzm wśród społeczeństwa, podważając skuteczność kluczowych kampanii szczepień.

Jednym z tematów wziętych za cel w tych wiadomościach była szczepionka na HPV, która zapobiega rakowi szyjki macicy. Ten rodzaj raka jest drugim najczęściej występującym wśród kobiet w Nigerii, jednak słaby dostęp do informacji oraz rozpowszechniana dezinformacja mają negatywny wpływ na skuteczność programów szczepień. W raporcie Vanguard, wpływowego dziennika z siedzibą w Lagos, szczegółowo opisano, jak popularna wiadomość głosowa na WhatsApp zniechęcała do przyjęcia szczepionki na HPV. Jej autorzy twierdzili, że szczepionka ta jest próbą zmniejszenia populacji Afryki, co doprowadziło do bojkotu.

Teorie spiskowe sugerujące, że szczepionka przeciw HPV miała na celu zmniejszenie populacji Afryki, zmusiły władze stanu Oyo w południowo-zachodniej Nigerii do wydania oświadczenia prasowego. Jednak źródła sprawdzonych informacji, takie jak wspomniane oświadczenie czy raport fact-checkingowy obalający teorie spiskowe, wydają się mieć dużo mniejszą skuteczność w porównaniu z dezinformacją.

Inną narracją zyskującą na popularności w obszarze zdrowia publicznego jest ta mówiąca, iż zachodnie rządy i organizacje otwierają laboratoria do wytwarzania broni biologicznej w różnych częściach Afryki, w tym w Nigerii, w celu zmniejszenia populacji.

Mity na temat bezpłodności i niepewność wobec szczepień

„Słyszałam kiedyś, że po przyjęciu szczepionki (na COVID) kobiety nie mogą rodzić dzieci, a ich jajeczka się topią” – stwierdziła mieszkanka centrum ekonomicznego Lagos Ijeoma Nwankwo w rozmowie z serwisem internetowym TheCable w 2023 roku.

„To wpłynęło na moją decyzję o nieprzyjęciu szczepionki, ponieważ chcę w przyszłości urodzić dziecko. [Były też inne twierdzenia, które – przyp. aut.] zostały opisane jako fałszywe informacje i tak naprawdę nie wiem, czy są prawdziwe, ponieważ nie znam nikogo w moim najbliższym otoczeniu, kto przyjąłby szczepionkę. Na razie nie sądzę, że ja sama ją przyjmę” – dodała. W jej wypowiedzi pojawiły się fałszywe informacje dotyczące bezpłodności, które zostały już wielokrotnie obalone.

W trakcie pandemii, nawet pracownicy służby zdrowia rozpowszechniali dezinformację. W 2021 roku, podczas warsztatów szkoleniowych dla osób zaangażowanych w dystrybucję szczepionek w Lagos, pracownica służby zdrowia pierwszej linii z ramienia Ministerstwa Zdrowia stanu Lagos powiedziała: „Słyszałam, że szczepionka przeciwko COVID-19 wpływa na płodność niezamężnych kobiet i jest to coś, czym naprawdę powinniśmy się martwić – a już szczególnie te z nas, które nadal chcą rodzić dzieci”. Dodała, że informacje te pozyskała z grupy dla kobiet w mediach społecznościowych.

Powyższe przykłady obrazują, że mity o bezpłodności są jedną z najczęstszych i najpopularniejszych narracji dotyczących kontroli populacji w Afryce. Wpisują się one w istniejący już kulturowy opór wobec inicjatyw dotyczących planowania rodziny. Zwiększają nieufność wobec szczepionek, szczególnie wśród kobiet w wieku reprodukcyjnym. Jeszcze gorsza sytuacja panuje na obszarach wiejskich, gdzie dostęp do sprawdzonych informacji medycznych jest jeszcze trudniejszy.

Odbudowa zaufania

Walka z dezinformacją dotyczącą szczepionek wymaga zajęcia się jej przyczynami. Ważne jest, aby angażować w nią lokalne społeczności, wykorzystywać zaufane kanały komunikacji oraz zająć się poczuciem krzywdy. Do odbudowy zaufania niezbędna jest też współpraca z przywódcami religijnymi i kulturalnymi. Władze ds. zdrowia publicznego muszą wykorzystywać media społecznościowe do rozpowszechniania wiarygodnych, opartych na nauce informacji, jednocześnie opracowując strategie kierowane do populacji wiejskich i szczególnie narażonych na wpływ działań dezinformacyjnych.

Ten artykuł został przygotowany w ramach inicjatywy Truth Africa, która ma na celu ujawnianie oraz przeciwdziałanie dezinformacji, zagranicznej manipulacji i ingerencji w informacje (Foreign Information Manipulation and Interference, FIMI) w Afryce, a także budowanie odporności społecznej na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej. 

Artykuł „Eksperymenty Zachodu”: niebezpieczne narracje podważają zaufanie do inicjatyw zdrowotnych w Nigerii pochodzi z serwisu Pravda.

Rozprzestrzeniające się w Nigerii narracje antyszczepionkowe stanowią rosnące wyzwanie dla zdrowia publicznego. Ich twórcy wykorzystują wierzenia kulturowe i religijne do podważania wiarygodności globalnych kampanii szczepień. Narracje te często przedstawiają medycynę naturalną jako lepszą od zachodnich leków, wzmacniając w ten sposób opór przed akceptacją szczepionek.

Atrakcyjność tradycyjnej medycyny naturalnej

Dezinformacja na temat szczepionek w Nigerii rozkwita w oparciu o głęboko zakorzenione przekonania kulturowe i wierzenia religijne. Medycynę naturalną przedstawia się jako lepszą alternatywęę dla zachodnich leków. Narracje te, często rozpowszechniane przez wpływowych przywódców religijnych i popularyzowane w mediach społecznościowych, podsycają nieufność społeczeństwa wobec kampanii szczepień. Dezinformacja kształtowała reakcje opinii publicznej od COVID-19 po polio, czasami wywołując powszechne wątpliwości odnośnie do szczepień. Wysoki poziom zaangażowania społeczeństwa w świat cyfrowy oraz historyczne poczucie krzywdy w związku z zagranicznymi interwencjami medycznymi sprzyjają szybkiemu rozprzestrzenianiu się dezinformacji. Utrudnia to działania na rzecz ochrony społeczeństwa przed chorobami, którym można zapobiec.

Platformy społecznościowe odegrały kluczową rolę w rozpowszechnianiu narracji antyszczepionkowych. Młodzi Nigeryjczycy aktywnie korzystają z mediów społecznościowych – na Facebooku konta posiada 51,2 miliona osób, a z portalu X korzysta 5,7 miliona użytkowników. Według organu regulacyjnego ds. komunikacji 91,5 miliona mieszkańców kraju ma dostęp do szerokopasmowego Internetu, a współczynnik penetracji wynosi 42,24% przy wskaźniku alfabetyzacji młodzieży na poziomie 75%.

Podczas pandemii COVID-19 w różnych kanałach były rozprzestrzeniane twierdzenia, za pomocą których przekonywano, że spożywanie herbaty, czosnku oraz picie gorącej wody i płukanie gardła wodą z solą może zwalczyć wirusa. Narracje te zyskały popularność częściowo dlatego, że rezonowały z głęboko zakorzenionym zaufaniem do naturalnych środków leczniczych i przedkładaniem ich ponad medycynę zachodnią.

Podczas walki z polio w Nigerii krążyły plotki, że Bill Gates wykorzystuje zagraniczne szczepionki przeciwko polio do sterylizowania dzieci, dążąc w ten sposób do zmniejszenia populacji kraju. Wynikało to w pewnym stopniu z gniewu wywołanego katastrofą szczepionkową z 1996 roku, kiedy zastosowany produkt firmy Pfizer doprowadził do śmierci, paraliżu, głuchoty i ślepoty wielu dzieci w Kano na północy Nigerii.

Wpływ religii oraz dezinformacji

Przywódcy religijni odgrywają znaczącą rolę w popularyzowaniu tych narracji. Niektórzy prominentni duchowni chrześcijańscy i islamscy publicznie krytykowali szczepionki, przedstawiając je jako narzędzia kontroli stosowane przez Zachód lub jako rozwiązania stojące w sprzeczności z planem boskim. Kluczowe znaczenie w rozpowszechnianiu dezinformacji, zwłaszcza na obszarach wiejskich z ograniczonym dostępem do wiarygodnych informacji, miały kazania oraz spotkania wspólnot religijnych. Autorytet przywódców duchowych jest często większy niż zaufanie do ekspertów do spraw zdrowia publicznego, co stanowi istotną barierę w realizacji programów szczepień.

W Nigerii mieszkają ponad 74 miliony chrześcijan oraz 104 miliony muzułmanów. Rolę centrów informacji pełnią tysiące kościołów i meczetów. Na północy kraju, gdzie wierzenia religijne są najsilniejsze, a odsetek analfabetyzmu najwyższy, duchowni mają też największy wpływ na społeczność lokalną. Ich nauki, często zawierające fałszywe informacje, są bezkrytycznie przyjmowane przez wiernych.

Kościoły Believers’ Loveworld Chrisa Oyakhilome oraz Living Faith Church Worldwide Davida Oyedepo należą do największych tego typu organizacji. Posiadają liczne oddziały w różnych zakątkach kraju oraz rzesze oddanych wyznawców. Nauki duchownych, przedstawiane jako wytyczne boskie, są nagrywane i dystrybuowane za darmo lub sprzedawane wiernym. Dotyczy to osób, które nie mają dostępu do Internetu bądź nie mogą połączyć się z kościelnymi platformami do transmisji cyfrowych.

Media społecznościowe wzmacniają przekaz

Kazania stanowią potężne narzędzie do rozpowszechniania dezinformacji na temat zdrowia, a ich wpływ często wykracza poza kościół, zwłaszcza gdy jest dodatkowo uzmacniany za pośrednictwem platform cyfrowych. Kazania są zazwyczaj transmitowane na żywo, a ich fragmenty udostępnia się w mediach społecznościowych dla szerszej publiczności.

Za przykład może posłużyć msza transmitowana na żywo 9 maja 2021 roku na kanale kościoła Living Faith Church Worldwide w serwisie YouTube (899 tysięcy subskrybentów). W jej trakcie przywódca Kościoła David Oyedepo, zniechęcał członków do przyjmowania szczepionki przeciw COVID-19. Stwierdził, że jest ona „nieprzebadana i śmiercionośna”. Nagranie zyskało około 158 tysięcy wyświetleń.

16 kwietnia 2024 roku wyznawca Oyakhilome, popularnego kaznodziei telewizyjnego i lidera kościoła Believers’ LoveWorld, udostępnił post na platformie X. Zawiera on  nagranie, na którym duchowny twierdzi, że Afryka nie potrzebuje szczepionki na malarię. Film obejrzano ponad 112 tysięcy razy.

Boty i skoordynowane kampanie dezinformacyjne są często wykorzystywane do zwiększania zasięgów postów zawierających twierdzenie, że szczepionki powodują bezpłodność lub są narzędziami kontroli populacji.. To nagranie Oyakhilome z przesłaniem antyszczepionkowym zostało udostępnione na platformie X przez Michaela Ajobo – wyznawcę konsekwentnie publikującego firmy z kaznodzieją wygłaszającym swoje poglądy antyszczepionkowe. Ajobo odpowiada też za koordynację grupy Loveworld X Community na Telegramie zrzeszającej 275 członków, gdzie udostępniane są filmy z antyszczepionkowymi naukami Oyakhilome. Członkowie grupy są zachęcani do udostępniania filmów na swoich profilach społecznościowych oraz do „przejmowania sekcji komentarzy” pod postami na X, za pomocą których rozpowszechnia się dezinformacyjne treści duchownego.

Ajobo zarządza też stroną na X o nazwie The Docket, gdzie otwiera pokoje do rozmów na żywo takie jak ten, do którego dołączyło 581 osób. Podczas tych rozmów Ajobo udostępnia dezinformację na temat szczepień.

Patrząc w przyszłość

Rozwiązanie problemu dezinformacji dotyczącej szczepionek w Nigerii wymaga wieloaspektowego podejścia. Kampanie na rzecz zdrowia publicznego muszą uczynić  przywódców kulturowych i religijnych swoimi sojusznikami, a nie przeciwnikami. Powinny też podkreślać zgodność szczepionek z tradycyjnymi wierzeniami. Podczas gdy niektórzy duchowni rozpowszechniali dezinformację na temat szczepionek, inni współpracowali z władzami w celu wsparcia kampanii szczepień. Przykładowo, w grudniu 2021 r. Aminu Ado Bayero, były emir (król) Kano i muzułmański przywódca duchowy w Nigerii, współpracował z władzami stanu Kano ds. opieki zdrowotnej. Opublikował on specjalny komunikat zachęcający muzułmanów do szczepień, który został udostępniony w mediach społecznościowych. Co więcej, Ituah Ighodalo, starszy pastor kościoła Trinity Church, oraz pastor Enoch Adeboye, generalny nadzorca jednego z największych kościołów w Nigerii, Redeemed Christian Church of God, również zachęcali swoich wiernych do zaszczepienia się.

„Głupotą jest wierzyć, że Bóg ochroni cię przed infekcją, skoro stworzył szczepionki zapewniające wysoki poziom ochrony” – powiedział Ighodalo.

Priorytetem dla decydentów powinien stać się monitoring przestrzeni cyfrowej, który miałby na celu przeciwdziałanie dezinformacji rozpowszechnianej w mediach społecznościowych przez boty. Mimo że nigeryjskie Ministerstwo Zdrowia nie wystąpiło ze specjalną inicjatywą przeciwdziałającą dezinformacji, zarówno Nigeria Centre for Disease Control and Prevention (pl. Nigeryjskie Centrum Kontroli i Prewencji Chorób), jak i National Primary Health Care Development Agency (pl. Narodowa Agencja Rozwoju Podstawowej Opieki Zdrowotnej) regularnie walczą z dezinformacją za pomocą postów w mediach społecznościowych. W listopadzie 2020 roku UNICEF we współpracy z NCDC uruchomił interaktywnego chatbota opartego na wiadomościach SMS celem dostarczania Nigeryjczykom wiarygodnych informacji na temat COVID-19. Z kolei Nigeria Health Watch, organizacja non-profit zajmująca się komunikacją i promowaniem zdrowia publicznego, uruchomiła serwis Health Fact Check Nigeria, którego misją jest zwalczanie dezinformacji dotyczącejzdrowia rozpowszechnianej w tym kraju.

Nigeria może zwiększyć wskaźnik szczepień i poprawić sytuację systemu ochrony zdrowia publicznego, jeśli będzie budować zaufanie uwzględniające różnice kulturowe.

Ten artykuł został przygotowany w ramach inicjatywy Truth Africa, która ma na celu ujawnianie oraz przeciwdziałanie dezinformacji, zagranicznej manipulacji i ingerencji w informacje (Foreign Information Manipulation and Interference, FIMI) w Afryce, a także budowanie odporności społecznej na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej. 

Artykuł Zioła zamiast igieł. Dezinformacja w Nigerii promuje naturalne metody leczenia zamiast szczepień pochodzi z serwisu Pravda.

„Wirus zesłany przez Boga”. „Skutki gniewu Bożego”. „Kara Boska wymierzona w polityków”. „Znak czasów ostatecznych”. Były to jedne z najpopularniejszych narracji dezinformacyjnych podczas pandemii COVID-19 w Nigerii, gdzie religia odgrywa kluczową rolę w życiu codziennym. Religijni przywódcy, mający znaczący wpływ na swoje wspólnoty, w dużej mierze przyczynili się do rozpowszechniania fałszywych narracji, które ukazują szczepionki jako zagrożenie dla wiary, tradycji, a nawet przetrwania wspólnoty.

Nigeria, licząca ponad 230 milionów mieszkańców, jest najludniejszym krajem Afryki i szóstym pod względem liczby ludności na świecie. To także ojczyzna jednych z największych światowych społeczności chrześcijańskich i muzułmańskich. 

Zgodnie z badaniem opublikowanym w 2018 roku przez Pew Research Center, aż 88% Nigeryjczyków uważa religię za kluczowy element swojego życia. Dodatkowo, według badania przeprowadzonego w 2022 roku przez Afrobarometer i NOIPolls, aż 60% Nigeryjczyków ufa swoim przywódcom religijnym bardziej niż jakiejkolwiek innej instytucji lub źródłu informacji w kraju. W rezultacie duchowni odgrywają niezwykle istotną rolę w codziennym życiu ludzi i są postrzegani jako strażnicy boskiej mądrości, przez co często cieszą się większym autorytetem niż naukowcy czy rząd. 

Powszechny szacunek dla przywódców religijnych często uniemożliwia społeczną akceptację działań prozdrowotnych, które stoją w sprzeczności z ich naukami lub poglądami. Badania nad teoriami spiskowymi dotyczącymi COVID-19 w Nigerii wykazały, że narracje rozpowszechniane przez postacie takie jak teleewangelista Chris Oyakhilome – twierdzący, że COVID-19 jest skutkiem działania technologii 5G i wypełnieniem proroctw biblijnych – były kluczowym źródłem dezinformacji. Ponadto badania te ujawniły, że przywódcy religijni często opierali swoje fałszywe przekazy na przekonaniach głęboko zakorzenionych w doktrynach wiary, co sprawiało, że eksperci ds. zdrowia publicznego mieli trudności z ich obaleniem. 

Nigeryjscy przywódcy religijni wykorzystali zarówno tradycyjne, jak i cyfrowe platformy, aby wzmocnić swoje przesłanie. Kluczową rolę w rozpowszechnianiu retoryki antyszczepionkowej odegrały WhatsApp, Facebook oraz lokalne stacje radiowe. Radio dociera do ponad 78% Nigeryjczyków, a liczba użytkowników Facebooka i X w kraju wynosi odpowiednio 51 milionów i 5,7 miliona. Nagrania kazań pastora Chrisa Okotie, który porównuje szczepionki na COVID-19 do „paktu z szatanem”, oraz Chrisa Oyakhilome, który twierdzi, że są one „niebezpieczne” i zmieniają DNA, są szeroko udostępniane w mediach, potęgując strach i dezinformację.

Kampanie dezinformacyjne dotyczące szczepionek w Nigerii często opierają się na głębokim zaufaniu do przywódców religijnych. Wierni mogą postrzegać swoich duchownych jako nieomylnych, co ułatwia rozprzestrzenianie się fałszywych informacji. Duchowni, mimo braku kompetencji medycznych, wygłaszają opinie na temat zdrowia, które nadają im pozorny autorytet w tej dziedzinie. Rola przywódców religijnych powinna koncentrować się na przewodnictwie duchowym i teologicznym, a nie na kwestiach zdrowia publicznego czy nauki. Mimo to, gdy wypowiadają się oni na tematy związane ze zdrowiem, wielu wiernych nie odróżnia ich duchowego autorytetu od braku kompetencji medycznych. Dodatkowo, narracje dezinformacyjne często odwołują się do strachu, przedstawiając szczepionki jako zagrożenie dla wiary, kultury lub przetrwania wspólnoty. 

Rozpowszechnianie niebezpiecznych narracji

W trakcie pandemii COVID-19 wielu chrześcijańskich duchownych z południowej Nigerii otwarcie sprzeciwiało się rządowym kampaniom szczepień. W północnej części kraju podobne stanowisko zajęli niektórzy muzułmańscy przywódcy religijni. Rozpowszechniane przez nich narracje obejmowały zarówno teorie spiskowe, jak i jawnie niebezpieczne twierdzenia. 

Niektóre z tych narracji głoszą, że szczepionki są szkodliwe i stanowią element spisku mającego na celu wyludnienie Afryki. Na przykład biskup David Oyedepo, zwierzchnik Living Faith Church Worldwide, podczas kazania w maju 2021 roku powiedział: „Chcieli, żeby Afryka wymarła. Słyszałem, jak to mówili. Gdy nie umarliśmy zgodnie z ich planem, wymyślili ten spisek ze szczepionkami”. Dodatkowo zachęcał swoich wiernych, którzy nie chcieli się szczepić, aby odmówili przyjęcia szczepionki. 

Kościół Oyedepo ma ponad 6 milionów członków z ponad 100 krajów, a jego przesłanie było szeroko rozpowszechniane za pośrednictwem platform takich jak YouTube, gdzie jedno kazanie zgromadziło ponad 158 000 wyświetleń.

12 października 2023 roku Stella Immanuel, urodzona w Kamerunie pastor i lekarka, popularna w Nigerii, opublikowała na platformie X kontrowersyjny wpis, sugerując, że pandemia może zostać celowo wywołana, by zmusić Nigeryjczyków do masowych szczepień. “Nigerio, obudź się! Jeśli ludzie nie zostaną ostrzeżeni, wielu straci życie, zostanie otrutych lub okaleczonych. Pfizer współpracuje z Ibadan UCH nad szczepionkami w Nigerii. Wywołają pandemię, by zmusić Nigeryjczyków do szczepień. Pastorzy muszą informować swoje owce o nadchodzącym złu” – napisała.

Kolejna znana postać, pastor Chris Oyakhilome z Christ Embassy, stwierdził w kwietniu 2024 roku, że szczepionki są częścią złowieszczego planu kontroli populacji, realizowanego przez globalne elity. Podważył konieczność stosowania szczepionek przeciw malarii, twierdząc, że choroba stała się „problemem” w Afryce wyłącznie z powodu ingerencji zagranicznych sił.

“Ostatnio Bill Gates i jego fundacja stwierdzili, że komary to najbardziej niebezpieczne i destrukcyjne stworzenia na świecie. Cóż, jedynym powodem, dla którego to powiedział, jest fakt, że to on produkuje najbardziej niebezpieczną i najbardziej diaboliczną [szczepionkę]” – powiedział. „Z komarami żyjemy w Afryce Subsaharyjskiej od dawna; te komary były z nami od zawsze… Malaria nigdy nie była problemem dla mieszkańców Afryki, dopóki nie przyjechali goście i nie wmówili im, że to malaria jest ich problem”. 

Analizując jego kazania z lat 2023–2024, BBC odkryło, że to twierdzenie było częścią szerszego schematu antyszczepionkowych przekazów, które koncentrowały się głównie na nowej szczepionce przeciw malarii.

Czasami przywódcy religijni oskarżają programy szczepień lub choroby, przeciwko którym te szczepionki zostały stworzone, o bycie częścią spisku wymierzonego w wiarę ludzi. 

Jednym z przykładów takiego podejścia jest wypowiedź szejka Sani Yahayi Jingira, wpływowego islamskiego duchownego z Plateau w środkowej Nigerii, który określił COVID-19 jako „zachodni spisek mający na celu stłumienie islamu”. Jingir jest czołową postacią w ruchu reformatorskim Jama’at Izalat al-Bid’a wa-Iqamat al-Sunna (w skrócie Izala), największej salafickiej grupie w Nigerii. „Właśnie ujawniają istnienie koronawirusa, o którym pisano 39 lat temu. Ile grobów ofiar koronawirusa widzieliście? Ilu chorych widzieliście w szpitalach?” – zapytał w marcu 2020 roku.

Badanie z 2022 roku cytuje chrześcijańskiego przywódcę religijnego, który stwierdził, że szczepionka przeciw COVID-19 to „sposób na wprowadzenie kontroli 666 nad światem”, nawiązując do liczby bestii wspomnianej w Biblii.

Wielu nigeryjskich przywódców religijnych przedstawia szczepionki nie tylko jako zagrożenie dla życia, ale także jako atak na wiarę swoich wyznawców. Narracje o szczepionkach jako elemencie złowrogiego spisku pogłębiły nieufność wobec globalnych inicjatyw zdrowotnych. Przekazy te są szczególnie silne na obszarach wiejskich, gdzie instytucje religijne często cieszą się większym autorytetem niż służby medyczne czy rząd. Przykładem jest antyszczepionkowa retoryka Jingira, która nie tylko wywołała protesty, ale także umocniła sceptycyzm w społecznościach już wcześniej niechętnych zagranicznym interwencjom medycznym.

Przekonanie, że naturalne metody leczenia lub interwencja boska są lepsze od szczepionek, to kolejny często powracający motyw w kazaniach i lokalnych dyskusjach.

Oyakhilome zapytał swoich wiernych w kwietniu 2021 roku: „Gdzie jest słowo Boże na waszych ustach? Czy zdajecie sobie sprawę, że gdybyście wierzyli w słowo Boże tak, jak wierzycie w tę szczepionkę, wasze słowa miałyby moc? Bóg uczynił nas uzdrowicielami. Co jest nie tak? Co się z wami stało?”

Podobnie wypowiadał się Oyedepo podczas kazania w kościele 9 maja 2021 roku: „Jeśli pobłogosławię twoją butelkę oleju, bez względu na to, kim jesteś na świecie, a ty jesteś dzieckiem Bożym i weźmiesz z niej łyk, powiedz mi, gdzie znajdą koronawirusa… to jest moje powołanie.” Następnie dodał: „Uważajcie na tę śmiercionośną rzecz zwaną szczepionką. Każdy wierzący kościół na świecie jest strefą wolną od koronawirusa.”

To przekonanie umacnia pogląd, że kryzysy zdrowotne można pokonać wyłącznie za pomocą środków duchowych, przez co szczepionki jawią się jako zbędne, a nawet szkodliwe.

Ludzkie koszty dezinformacji

Wątpliwości wobec szczepień, podsycane wspomnianymi narracjami, spowolniły lub zatrzymały programy szczepień, narażając społeczności nie tylko na COVID-19, ale także na inne choroby, którym można było zapobiec.

Teorie spiskowe szerzone przez przywódców religijnych mają silny wpływ na ich wiernych. Na przykład jedna ze zwolenniczek Chrisa Oyakhilome powiedziała BBC, że odmówiła przyjęcia szczepionki, ponieważ „mąż Boży nam powiedział”.

Kazanie szejka Sani Yahayi Jingira z 2020 roku, który określił COVID-19 jako mistyfikację, mocno poruszyło jego wyznawców. Po piątkowej modlitwie członkowie zgromadzenia zaczęli skandować: „Malam (nauczyciel) powiedział: »Nie ma koronawirusa!« My też mówimy: »Nie ma koronawirusa!«”. 

„Spełnił swoją rolę, odważny i nieustraszony przywódca, imam bez lęku, wojownik przeciwko koronawirusowi, mistrz podróży i zgromadzeń. Niech Allah chroni Fadilatul Szejka Mohammeda Sani Yahaya Jingira”.

Sprzeciw wobec programów szczepień w Nigerii sięga czasów jeszcze przed pandemią COVID-19. Badanie z 2007 roku wykazało, że stanowisko niektórych islamskich duchownych przeciwko szczepionce na polio w północnej Nigerii doprowadziło do masowych bojkotów wśród lokalnej społeczności, co poważnie utrudniło wysiłki na rzecz zwalczania choroby.

„Bojkoty szczepionek niezwykle utrudniały próby eliminacji polio. Liczba zachorowań w Nigerii wzrosła z 202 przypadków w 2002 roku do 1143 w 2006 roku, a lokalne szczepy wirusa rozprzestrzeniły się po całej Afryce i poza jej granicami. Opanowanie epidemii kosztowało GPEI ponad 500 milionów dolarów” – wynika z innego badania. Jego autorzy zauważyli również, że bojkot szczepionek w północnej Nigerii był napędzany pogłoskami, jakoby szczepionka była częścią amerykańskiego spisku mającego na celu szerzenie HIV oraz powodowanie bezpłodności u muzułmańskich dziewcząt.

Splot dezinformacji i autorytetu religijnego poważnie nadwyrężył zaufanie do publicznej opieki zdrowotnej, narażając miliony ludzi na choroby, którym można zapobiec. Przykładem tego jest niski wskaźnik szczepień przeciw COVID-19 w Nigerii – według Afrykańskiego Centrum ds. Kontroli i Prewencji Chorób w 2022 roku w pełni zaszczepionych było zaledwie 68,8 miliona osób, a częściowo 80,1 miliona, co stanowiło jedynie 32,2% szacowanej populacji kraju wynoszącej 213,4 miliona. Oznacza to, że ponad dwie trzecie Nigeryjczyków – liczba większa niż łączna populacja Polski, Szwecji, Belgii i Francji – pozostawało bez ochrony przed wirusem.

Rozprzestrzenianie się COVID-19 oraz innych chorób, takich jak malaria, jeszcze bardziej uwydatnia konieczność przeciwdziałania sceptycyzmowi wobec szczepień. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia w Nigerii z powodu COVID-19 zmarło już 3 155 osób. Skutki narracji przywódców religijnych, którzy przedstawiają szczepionki jako narzędzia depopulacji lub broń biologiczną wymierzoną w Afrykańczyków, dotyczą nie tylko zdrowia jednostek, lecz przyczyniają się również do głębokich kryzysów w systemie ochrony zdrowia publicznego. 

Ten artykuł został przygotowany w ramach inicjatywy Truth Africa, która ma na celu ujawnianie oraz przeciwdziałanie dezinformacji, zagranicznej manipulacji i ingerencji w informacje (Foreign Information Manipulation and Interference, FIMI) w Afryce, a także budowanie odporności społecznej na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej.

Artykuł Wiara i strach: Jak przekonania religijne napędzają dezinformację na temat szczepionek w Nigerii pochodzi z serwisu Pravda.

Kreskówki i filmy animowane stały się potężnym narzędziem kształtowania opinii publicznej w części Afryki Zachodniej, gdzie rosną nastroje antyfrancuskie. Prorosyjscy propagandyści strategicznie wykorzystują te narracje wizualne, przedstawiając Francję jako siłę okupacyjną, a jednocześnie gloryfikując wspierane przez Rosję grupy paramilitarne, takie jak Grupa Wagnera i jej następca, Korpus Afrykański. Łącząc historyczne poczucie krzywdy z nowoczesnymi technikami propagandowymi, produkcje te wzmacniają nieufność wobec zachodnich działań na rzecz pokoju i podsycają poparcie dla rosyjskich wpływów wojskowych w Sahelu i Afryce Środkowej.

W niektórych krajach Afryki Zachodniej Francja stała się „głównym wrogiem”, mimo że to grupy dżihadystyczne przez ponad dekadę były odpowiedzialne za brutalne ataki i walki. Ta zmiana znajduje odzwierciedlenie w rozpowszechnianych od co najmniej 2019 roku kreskówkach, które gloryfikują grupy paramilitarne, takie jak Grupa Wagnera (obecnie przeorganizowana w Korpus Afrykański), i stanowczo odrzucają francuską obecność w regionie Sahelu. Jest to wyraz najnowszej prorosyjskiej propagandy na kontynencie afrykańskim.

Wykorzystywanie kreskówek jako narzędzia skutecznej propagandy jest znane od czasów nazistowskich – wyraziste i atrakcyjne kolory, prosta grafika oraz jasne, lecz mocne przesłanie sprawiają, że filmy animowane mogą być niezwykle efektywne.

W lipcu 2019 roku rosyjski kanał na YouTube opublikował film zatytułowany „Lion Bear” („Lew i Niedźwiedź”), który gloryfikuje rosyjską obecność w Afryce. Trwający prawie trzy minuty klip, poświęcony „współpracy między Republiką Środkowoafrykańską (RŚA) a Rosją”, przedstawia lwa symbolizującego RŚA oraz niedźwiedzia jako reprezentanta „odległego kraju na północy zwanego Rosją”. Narracja, opowiedziana głosem dziecka, przedstawia lwa przybywającego na pomoc słoniowi symbolizującemu ludność Afryki Środkowej. Słoń atakowany jest przez hieny próbujące ukraść jego zbiory. W kluczowym momencie rosyjski niedźwiedź rzuca się na ratunek, przywraca porządek i „ustanawia pokój” między zwierzętami sawanny.

Prorosyjska burkińska strona na Facebooku „Burkina Kibaya” 21 grudnia 2022 roku opublikowała kolejne wideo, które szybko stało się viralem i zostało udostępnione przez wiele innych kont. Film przedstawia szczura ubranego w czarno-białą pasiastą koszulę, który trzyma francuską flagę i wchodzi do domu mężczyzny czytającego gazetę. Szczur zaczyna zjadać jego jedzenie, stopniowo rośnie i staje się coraz bardziej agresywny. W końcu oznajmia gospodarzowi: „To teraz mój dom. Spadaj!”. W tle z radia słychać głos mówiący po francusku: „To jest szczur… Twój przyjaciel. Przyszedł ci pomóc… Potrzebujesz go. Szczury nigdy nie kradną. Wręcz przeciwnie, robią wiele dobrego… Kolonializm się skończył”.

Po usłyszeniu ogłoszenia mężczyzna zauważa w gazecie reklamę Grupy Wagnera i sięga po telefon. Wkrótce potem pojawia się żołnierz w mundurze i zabija szczura kowalskim młotem z literą „W”. W ostatniej scenie obaj mężczyźni siedzą przy ognisku wraz z dwiema kobietami, piekąc szczura – symbol Francji.

Według Emmanuela Dupuy, prezesa Instytutu Perspektyw i Bezpieczeństwa w Europie (IPSE) oraz wykładowcy geopolityki na Katolickim Uniwersytecie w Lille, oba klipy stanowią materiały promocyjne dla ponownie zawiązanej Grupy Wagnera. W rozmowie z AFP w styczniu 2023 roku stwierdził: „Logo Wagnera jest bardzo rozpoznawalne, widzimy młot Wagnera, […] a w ostatnim segmencie śmigłowiec Mi-17 zrzuca najemnika-spadochroniarza.”

Grupa Wagnera została założona w 2014 roku przez Jewgienija Prigożyna, bliskiego sojusznika prezydenta Rosji, Władimira Putina. Prigożyn kierował tą paramilitarną organizacją do sierpnia 2023 roku, kiedy zginął w katastrofie lotniczej w zachodniej Rosji – kilka miesięcy po nieudanej próbie zamachu stanu przeciwko Putinowi. Ta rosyjska grupa najemników, aktywna zwłaszcza w regionie Sahelu w Afryce Zachodniej, została wpisana na listę sankcyjną brytyjskiego rządu jako organizacja terrorystyczna. Grupa Wagnera wykorzystywała Republikę Środkowoafrykańską jako swego rodzaju laboratorium do szerzenia propagandy. Według francuskiego źródła wojskowego, z którym AFP rozmawiała w styczniu 2023 roku, było jasne, że za tymi karykaturami stoją rosyjskie trolle.

Pomimo nieudanej rebelii Grupy Wagnera, Rosja nadal realizuje wojskowo-biznesowy model, który opracowała, aby zabezpieczyć interesy finansowe i polityczne w Afryce. Obecnie strategię tę kontynuuje nowo utworzona formacja o nazwie Korpus Afrykański, która przejmuje operacje Grupy Wagnera w Republice Środkowoafrykańskiej, Libii i Mali, a jednocześnie rozszerza działalność na Burkinę Faso, Czad i Niger. Zastąpienie Grupy Wagnera przez Korpus Afrykański umożliwiło Moskwie ponowną ocenę sieci Prigożyna, dostosowanie jej działań do celów państwowych oraz określenie, które z nich kontynuować, a które zakończyć.

Równocześnie zmiany militarne i polityczne wspierane są przez skoordynowaną kampanię informacyjną, kreującą Rosję na wyzwoliciela Afryki w walce z zachodnim neokolonializmem.

Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów jest popularna kreskówka, która bezpośrednio atakuje prezydenta Francji Emmanuela Macrona. Po raz pierwszy pojawiła się na platformie X 14 stycznia 2023 roku, opublikowana przez użytkownika Souley (@Souleym25304454). Przedstawia najemników z Grupy Wagnera walczących razem z afrykańskimi żołnierzami przeciwko siłom francuskim, symbolicznie ukazanym jako kobra i armia zombie. Akcja rozgrywa się w Mali, Burkinie Faso i na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Takie przekazy nie tylko wzmacniają strategiczne cele Moskwy, lecz także podsycają antyfrancuskie nastroje. Są częścią narracji wspierającej ekspansję Korpusu Afrykańskiego w regionach, które w przeszłości miały kolonialne relacje z Francją.

Kilka miesięcy przed opublikowaniem kreskówki uderzającej w Macrona, po odkryciu zbiorowego grobu w Gossi, to samo konto oskarżyło francuską armię o masowe zabójstwa. Miasto znajduje się w środkowym Mali, niedaleko bazy, którą francuscy żołnierze przekazali armii malijskiej w ramach stopniowego wycofywania się z kraju. Według oficjalnego stanowiska Francji podrzucenie ciał było częścią kampanii oszczerstw prowadzonej przez rosyjskich najemników, mającej na celu obarczenie Francji winą [za tę zbrodnię].

Według ekspertów takich jak Dupuy rozprzestrzenianie się tego rodzaju produkcji wyraźnie wskazuje, że Afryka znajduje się w centrum wojny zastępczej prowadzonej przeciwko interesom Zachodu, w szczególności zaś Francji. Choć Kreml zaprzeczył jakimkolwiek oficjalnym powiązaniom z Grupą Wagnera, francuski rząd poważnie potraktował zagrożenie związane z fałszywymi narracjami i w 2022 roku powołał w Ministerstwie Spraw Zagranicznych jednostkę, której zadaniem było monitorowanie dezinformacji. Według dyplomatów i ekspertów „rosyjska propaganda trafiła na podatny grunt w Afryce, gdzie niechęć wobec Francji pozostaje wciąż żywa z powodu jej wieloletnich interwencji wojskowych w tych regionach”. 

Od karykatur z czasów nazistowskich, które ośmieszały aliantów, po współczesne filmy w mediach społecznościowych, przedstawiające szczury i hieny jako symbole zachodnich mocarstw, historyczny podręcznik uproszczonych obrazów i potężnej symboliki wciąż okazuje się niezwykle skuteczny. W dzisiejszym Sahelu i Afryce Środkowej kreskówki nie są już tylko formą rozrywki – wykorzystuje się je jako strategiczne narzędzia perswazji, wzmacniające prorosyjskie, antyfrancuskie nastroje i umacniające wpływy takich podmiotów jak Grupa Wagnera i jej następca, Korpus Afrykański.

Kreskówki przypominają, że fałszywe informacje mogą być ukryte w pozornie zabawnych i nieszkodliwych treściach (memy, filmy krótkometrażowe, rolki czy filmy na TikToku), co sprawia, że stają się one potężnym narzędziem współczesnej propagandy.

Ten artykuł został przygotowany w ramach inicjatywy Truth Africa, która ma na celu ujawnianie oraz przeciwdziałanie dezinformacji, zagranicznej manipulacji i ingerencji w informacje (Foreign Information Manipulation and Interference, FIMI) w Afryce, a także budowanie odporności społecznej na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej. 

Artykuł Rola kreskówek w szerzeniu dezinformacji w Afryce pochodzi z serwisu Pravda.

Niedawna zmiana w Mecie dotycząca moderacji treści wywołała globalną dyskusję. Nad decyzją firmy debatowano w regionach takich jak Nigeria, gdzie dezinformacja i fałszywe informacje rozprzestrzeniają się na dużą skalę. Zastępując swój program fact-checkingu przez zewnętrzne organizacje modelem moderacji opartym na crowdsourcingu, Meta ryzykuje, że nasili się problem fałszywych informacji, politycznej propagandy i prowokacyjnych narracji. Ta zmiana może pogłębić istniejące napięcia etniczne, religijne i polityczne. 

Niniejszy artykuł analizuje, w jaki sposób decyzja Meta o zakończeniu profesjonalnego fact-checkingui poleganiu na tworzonych przez użytkowników Uwagach Społeczności może negatywnie wpłynąć na przestrzeń informacyjną w Nigerii – kraju, gdzie media społecznościowe odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu opinii publicznej i wpływają na rzeczywistość. 

Zwrot w polityce Mety

7 stycznia 2025 roku dyrektor generalny Mety Mark Zuckerberg ogłosił, że firma zamierza zakończyć program fact-checkingu przez zewnętrzne organizacje – systemu, który funkcjonował od 2016 roku w celu przeciwdziałania dezinformacji. Zamiast tego Meta wprowadzi Uwagi Społeczności, umożliwiając użytkownikom oznaczanie wprowadzających w błąd lub fałszywych treści.

„Wracamy do naszych korzeni i koncentrujemy się na ograniczaniu błędów, upraszczaniu naszych zasad i przywracaniu wolności wypowiedzi na naszych platformach” – stwierdził Zuckerberg.

Meta uzasadniła tę zmianę, twierdząc, że organizacje zajmujące się fact-checkingiem stały się stronnicze. Firma będzie teraz koncentrować się jedynie na treściach nielegalnych oraz poważnych naruszeniach. Krytycy tej decyzji ostrzegają jednak, że moderacja treści oparta na społeczności nie może być skuteczna, zwłaszcza w regionach, gdzie dezinformacja jest systematycznie wykorzystywana jako narzędzie manipulacji.

Szczególnie narażona jest Nigeria

Nigeria jest jednym z krajów z największą liczbą użytkowników mediów społecznościowych Mety w Afryce. Według DataReportal w państwie tym jest 36,75 miliona użytkowników Facebooka i 12,40 miliona użytkowników Instagrama.

Kryzysy dezinformacyjne mają w Nigerii długą historię, a media społecznościowe często odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu opinii publicznej, za czym nierzadko idą negatywne konsekwencje. Fałszywe informacje o rzekomym utrudnianiu głosowania i fałszerstwach wyborczych są strategicznie rozpowszechniane podczas wyborów w celu manipulowania nastrojami społecznymi, osłabiania zaufania do procesu wyborczego i wpływania na decyzje Nigeryjczyków.

Poza polityką dezinformacja była również wykorzystywana do podsycania przemocy, szczególnie poprzez rozpowszechnianie fałszywych wiadomości na temat konfliktów etnicznych i religijnych. Sfingowane raporty i zmanipulowane zdjęcia podsycały napięcia, prowadząc do aktów odwetu i pogłębiania się istniejących podziałów.

Dotyczyło to również kwestii zdrowia publicznego – fałszywe narracje, zwłaszcza te dotyczące szczepionek, przyczyniły się do powszechnej nieufności wobec programów szczepień. Kampanie antyszczepionkowe, często przedstawiające szczepienia jako narzędzie zachodniej kontroli lub depopulacji, podważyły wysiłki na rzecz ochrony zdrowia publicznego.

Dezinformacja nadal jest wykorzystywana jako broń w tych kluczowych obszarach, czyniąc media społecznościowe zarówno potężnym narzędziem dyskursu, jak i niebezpiecznym nośnikiem fałszywych informacji w Nigerii.

Nieodrobione lekcje z Community Notes na X

System Uwag Społeczności Mety ma opierać się na crowdsourcingowym modelu moderacji, podobnym do tego stosowanego przez platformę X. Jednak liczne dowody wskazują, że takie podejście jest nieskuteczne w zwalczaniu dezinformacji.

W 2023 roku Komisja Europejska uznała X za platformę społecznościową z najwyższym odsetkiem postów zawierających dezinformację. Kolejna analiza przeprowadzona przez UE wykazała, że X ma najwyższy wskaźnik fałszywych informacji spośród wszystkich głównych platform społecznościowych. Koalicja Climate Actions Against Disinformation (CAAD), zrzeszająca organizacje zajmujące się przeciwdziałaniem dezinformacji i zmianom klimatycznym, uznała X za najgorzej radzącą sobie platformę w zwalczaniu dezinformacji dotyczącej klimatu.

Podobne wnioski płyną z badań NewsGuard – globalnej organizacji oceniającej wiarygodność informacji. W listopadzie 2023 roku NewsGuard wykazało, że dezinformacja na temat wojny na Ukrainie pozostawała nieoznaczona, nawet gdy była bezpośrednio obalana przez profesjonalnych fact-checkerów. Ponadto raport NewsGuard ujawnił, że X wyświetlał reklamy znanych marek, instytucji edukacyjnych, rządów i organizacji non-profit bezpośrednio pod popularnymi postami szerzącymi fałszywe lub wprowadzające w błąd informacje o wojnie.

Wcześniejsze badania, przeprowadzone w kwietniu 2023 roku, wykazały, że system „niebieskiego znaczka” X, który niegdyś potwierdzał autentyczność kont, stał się narzędziem propagatorów dezinformacji, którzy wykorzystywali go do zwiększania swojej wiarygodności. Platformie nie udało się również powstrzymać dezinformacji podczas wyborów prezydenckich w USA w 2024 roku – wiele fałszywych twierdzeń pozostało niezweryfikowanych, ponieważ społeczność „Community Notes” nie reagowała wystarczająco szybko. Ponadto według analityków wiele z tych notatek również zawiero dezinformację. 

Nigeria, gdzie dezinformacja jest często wykorzystywana do manipulowania opinią publiczną, podsycania przemocy i wpływania na wybory, jest szczególnie narażona na skutki tej polityki. Bez skutecznego mechanizmu ujawniania celowej dezinformacji, nowy system Mety otwiera drzwi do manipulacji i eskalacji napięć społecznych, co może zagrozić spójności społecznej, a także procesom demokratycznym.

Organizacje społeczne i fact-checkerzy protestują

Ponad 100 organizacji fact-checkingowych zrzeszonych w Międzynarodowej Sieci Fact-Checkingowej (IFCN) potępiło decyzję Mety o zakończeniu programu fact-checkingu przez strony trzecie. Ostrzegły one, że zmiana osłabi rzetelność informacji w sieci i będzie miała realne konsekwencje.

W liście otwartym do Marka Zuckerberga, opublikowanym 9 stycznia 2025 roku, fact-checkerzy wyrazili rozczarowanie jego decyzją, argumentując, że zagraża ona niemal dekadzie postępów w walce z dezinformacją. Odrzucili twierdzenie Mety, że fact-checking jest narzędziem cenzury. Podkreślili że dotychczasowy program fact-checkingu był zgodny z surowymi standardami bezstronności.

Alarm podniosły również organizacje wspierające walkę z dezinformacją. Krajowa Koalicja Bezpieczeństwa w Internecie, prowadząca kampanię #FWDwithFacts, ostrzegła, że decyzja Mety przyspieszy rozprzestrzenianie się dezinformacji i mowy nienawiści. Będzie to miało miejsce przede wszystkim w krajach takich jak Nigeria, gdzie media społecznościowe odgrywają kluczową rolę w obiegu informacji.

„Zauważyliśmy, że platformy społecznościowe takie jak Facebook i WhatsApp, których używają dziesiątki milionów użytkowników w Nigerii, pozostają kluczowymi elementami ekosystemu informacyjnego kraju i mogą zostać wykorzystane jako broń bez odpowiedniej weryfikacji treści” – powiedziała Shirley Ewang, starsza specjalistka w firmie doradczej Gatefield.

Koalicja wezwała rządy afrykańskie do domagania się większej przejrzystości od firm technologicznych w zakresie ich strategii przeciwdziałania dezinformacji. Zasugerowała również wprowadzenie mocniejszych ram prawnych, aby pociągać platformy do odpowiedzialności za szkodliwe treści, oraz zacieśnienie współpracy z organizacjami społecznymi w celu promowania edukacji medialnej.

„Rządy afrykańskie muszą działać teraz, aby chronić swoich obywateli i zachować integralność demokracji” – podkreśliła Ewang.

Stawka jest wysoka

Decyzja Meta o rezygnacji z profesjonalnego fact-checkingu może pogorszyć już i tak kruchy ekosystem informacyjny Nigerii, czyniąc ten kraj bardziej podatnym na dezinformację i manipulację. Ponieważ fałszywe narracje często są wymierzone w kampanie polityczne, napięcia etniczne i inicjatywy zdrowotne, brak niezależnego nadzoru otwiera przestrzeń dla osób działających w złej wierze, które chcą manipulować opinią publiczną.

Bez skutecznych zabezpieczeń sieci dezinformacyjne mogą działać w sposób niekontrolowany, ośmielając tych, którzy dążą do podżegania do przemocy, destabilizacji procesów politycznych i osłabiania zaufania do instytucji demokratycznych. Konsekwencje wykraczają poza dyskurs online – wprowadzające w błąd narracje mają realny wpływ na rzeczywistość, oddziaływując na wybory, podsycając konflikty etniczne i religijne oraz podważając zaufanie publiczne do kluczowych inicjatyw zdrowotnych.

Ten artykuł został przygotowany w ramach inicjatywy Truth Africa, która ma na celu ujawnianie oraz przeciwdziałanie dezinformacji, zagranicznej manipulacji i ingerencji w informacje (Foreign Information Manipulation and Interference, FIMI) w Afryce, a także budowanie odporności społecznej na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej. 

Artykuł Konsekwencje nowej polityki Mety. Szczególnie narażona jest Nigeria pochodzi z serwisu Pravda.

Pewnego dnia Amani Mabyuo, 50-letnia uchodźczyni z Sudanu mieszkająca w Egipcie od 1999 roku, robiła zakupy w sklepie spożywczym w Kairze. Nagle nieznajoma Egipcjanka zaczęła głośno oskarżać uchodźców o doprowadzenie jej kraju do ruiny. Następnie zastraszała Amani tak długo, aż ustąpiła jej miejsca przy kasie. 

W ostatnich latach tego rodzaju incydenty stały się powszechne w Egipcie. Fake newsy i kampanie dezinformacyjne dotyczące migrantów dodatkowo wypaczają rzeczywisty obraz migracji. Obecnie dzieje się to również w Egipcie, który niegdyś był tolerancyjny i gościnny wobec sudańskich uchodźców.

Wojna w Sudanie

Wojna w Sudanie między Siłami Zbrojnymi Sudanu (SAF) a Siłami Szybkiego Wsparcia (RSF) wybuchła w kwietniu 2023 roku. Przez niektórych uznana została za jeden z największych kryzysów humanitarnych na świecie. Liczba ofiar śmiertelnych sięgnęła 150 tysięcy, a ponad 11 milionów ludzi zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów. Od początku konfliktu ponad pół miliona osób przekroczyło granicę z Egiptem w poszukiwaniu schronienia. Jednakże, jak podaje Amnesty International, wielu z nich odmówiono prawa do ubiegania się o azyl. Zostali oni aresztowani i deportowani z powrotem do ogarniętego wojną kraju.

Działania te stanowią tylko wierzchołek góry lodowej. Raport opublikowany 14 maja 2023 roku, niecałe dwa miesiące po wybuchu wojny, szczegółowo udokumentował nastroje społeczne, które towarzyszyły napływowi sudańskich migrantów. W wywiadzie dla japońskiej gazety „Asahi” na początku maja 2023 roku prezydent Egiptu Abdel Fattah El-Sisi powiedział: „W Egipcie mieszkają już miliony Sudańczyków. Nie nazywamy ich uchodźcami, ale gośćmi (…) Kiedy sytuacja się ustabilizuje, ci, którzy uciekli ze swoich krajów, powrócą do swoich domów, ponieważ Egipt nie jest w stanie udźwignąć tego ciężaru”. W podobnym duchu wypowiedział się minister spraw zagranicznych Egiptu Sameh Shoukry. W rozmowie z Ahmedem Moussą stwierdził, że Egipt nie może udźwignąć tego ciężaru bez pomocy Unii Europejskiej. Oficjalne oświadczenia prezydenta i ministra spraw zagranicznych skłoniły wirtualne grupy wsparcia popierające egipskiego prezydenta oraz narodowców sprzeciwiających się uchodźcom i obcokrajowcom w Egipcie do uruchomienia zsynchronizowanych kampanii w mediach społecznościowych. Grupy te dostrzegły „zmianę tonu” i postawy wobec uchodźców w wypowiedziach Shoukry’ego i Sisi.

Te oświadczenia podsyciły mowę nienawiści skierowaną przeciwko uchodźcom i Sudańczykom przybywającym do Egiptu. Zarówno grupy antyimigranckie, jak i te wspierające rząd zaangażowały się w kampanię przeciwko napływowi uchodźców do swojego kraju. 

W tym samym okresie, na początku wojny, na różnych grupach internetowych pojawiło się ponad dziesięć aktywnych hasztagów:

• #Enough_Refugees [Dość uchodźców],
• #Enough_Refugees_in_Egypt_We_are_Disgusted [Dość uchodźców w Egipcie. Jesteśmy zniesmaczeni], 
• #Expel_Sudanese_from_Egypt [Wygnać Sudańczyków z Egiptu], 
• #Not_Welcome_Sudanese_in_Egypt [Sudańczycy nie są mile widziani w Egipcie], 
• #Close_the_Borders [Zamknąć granice],
• #Refugees_are_a_threat_to_Egypt [Uchodźcy są zagrożeniem dla Egiptu], 
• #Close_the_Commission_and_expel_refugees [Zamknąć Komisję i wypędzić uchodźców], 
• #Closing_borders_is_a_popular_demand [Zamknięcie granic jest powszechnym żądaniem], 
• #No_to_Canceling_Egyptian_Visa_Requirements [Nie dla likwidacji wiz do Egiptu], 
• #No_to_Canceling_Egypt_Entry_Visa_Requirement [Nie dla likwidacji wymogu wizy wjazdowej do Egiptu].

Zbiegło się to z napływem obywateli Sudanu uciekających przed wojną w swoim kraju. Hasztagi takie jak #Closing_borders_is_a_popular_demand [Zamknięcie granic jest powszechnym żądaniem] i #Close_the_Borders [Zamknąć granice] można było znaleźć na Facebooku już podczas początkowej fazy konfliktu. Nawoływały one do zamknięcia granic dla sudańskich uchodźców, unieważnienia ich wiz wjazdowych, deportacji z Egiptu oraz zamknięcia siedziby Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców.

Analizując tysiące tweetów i aktywnych kont, Beam Reports zidentyfikowało znaczące dowody, które sugerują istnienie skoordynowanych działań mających na celu utrwalanie negatywnego postrzegania uchodźców w Egipcie. Wyniki pokazują, w jaki sposób narracje tego typu są tworzone i rozpowszechniane, aby wpływać na opinię publiczną. Wyjaśniają też, jaką rolę odgrywają influencerzy w ich normalizowaniu, oraz jakie metody wykorzystywane są do zapewnienia dominacji tych przekazów w dyskursie publicznym.

W 2024 roku, kiedy stało się oczywiste, że wojna może nie zakończyć się tak szybko, hasztagi takie jak #Deportation_of_Sudanese_from_Egypt [Deportacja Sudańczyków z Egiptu] czy #Deportation_of_All_Refugees_Is_a_Popular_Demand [Deportacja wszystkich uchodźców jest powszechnym żądaniem] zaczęły być wykorzystywane przez wiele kont. Mowa nienawiści w internecie wzrosła gwałtownie nie tylko na Facebooku, ale także na X. #Stop_the_Refugees_Chaos [Stop chaosowi uchodźców], #Boycott_Refugees_Shops [Bojkotuj_sklepy_uchodźców], #Deportation_of_Refugee_is_the_People’s_Demand [Deportacja_uchodźców_to_wola_ludu] oraz #Deporting_Refugees_Is_National_Duty [Deportacja_uchodźców_to_narodowy_obowiązek] to tylko nieliczne z hasztagów, które pojawiły się na X w 2024 roku.

Sytuacja ekonomiczna

Podobnie jak wiele innych krajów na całym świecie, Egipt zmaga się z kryzysem kosztów utrzymania spowodowanym inflacją oraz wysokim poziomem obsługi długu publicznego, co utrudnia inwestowanie w kluczową infrastrukturę i usługi społeczne. Według Narodowego Banku w okresie od 2021 do 2024 roku całkowity dług zewnętrzny Egiptu podwoił się do niemal 30 miliardów dolarów.

Według UNHCR Egipt gości 800 000 zarejestrowanych uchodźców i osób ubiegających się o azyl z 62 krajów, w tym z Sudanu, przy czym liczba uchodźców niezarejestrowanych jest znacznie wyższa. Programy wsparcia uchodźców w Egipcie w dużej mierze zależą od pomocy międzynarodowej, w tym od budżetu operacyjnego UNHCR, który w 2023 roku wynosił 151 milionów dolarów. Niemniej jednak te fundusze często okazują się niewystarczające, aby skutecznie wspierać zarówno uchodźców, jak i społeczności, które ich przyjmują.

Amnesty International oraz Refugees Platform in Egypt zgłosiły przypadki powszechnych, arbitralnych aresztowań i nielegalnych deportacji sudańskich uchodźców, w tym osób przemycanych przez granicę. Środki te, które w głównej mierze mają na celu ograniczenie migracji do Europy, obejmują także losowe represje w dzielnicach zamieszkałych przez Sudańczyków. Co istotne, działania Egiptu są wspierane przez fundusze Unii Europejskiej, przeznaczone na wzmocnienie krajowego nadzoru i kontroli granicznych, by ograniczyć napływ migrantów do Europy.

Nakładające się naciski ekonomiczne, społeczne i geopolityczne wzmocniły narrację, która obarcza uchodźców i migrantów winą za ogólne problemy kraju. Dyskurs ten często napędzany dezinformacją, zyskuje na sile, a wielu ludzi w Egipcie uważa, że uchodźcy są odpowiedzialni za wzrost cen wynajmu. Powszechnym, a błędnym przekonaniem jest, że właściciele nieruchomości eksmitują Egipcjan, aby wynająć mieszkania sudańskim uchodźcom, którzy rzekomo płacą więcej dzięki wsparciu finansowemu od Wysokiego Komisarza ONZ ds. Uchodźców (UNHCR). Takie twierdzenia, szeroko rozpowszechniane w Internecie, utrwaliły się jako popularne błędne przekonania.

Według dyrektora wykonawczego Refugees Platform in Egypt Nour Khalila „niektórzy egipscy urzędnicy również posługują się tą retoryką i obarczają uchodźców winą za pogłębiający się kryzys gospodarczy. Przypisują administracyjne i gospodarcze niepowodzenia egipskiego państwa najsłabszym grupom, które nie będą w stanie się obronić”. Tymczasem, jak wynika z raportu Międzynarodowej Organizacji do Spraw Migracji (IOM) z 2022 roku, 37 procent tych obcokrajowców zatrudnionych jest w „stabilnych miejscach pracy i przedsiębiorstwach (…), co pozytywnie wpływa na rynek pracy oraz wspiera wzrost gospodarczy [Egiptu]”. 

Raport z listopada 2024 roku opracowany przez Code for Africa uznaje Halę Sarhan, zweryfikowaną użytkowniczkę X z ponad milionem obserwujących, za jedną z głównych propagatorek retoryki antyuchodźczej. Ze względu na to, że jest to znana w Egipcie osobowość medialna, jej wpływ wzmacnia dezinformację, kształtując opinię publiczną i podsycając rozpowszechnianie fałszywych informacji.

Konto propaguje narrację, według której „sudańscy uchodźcy są główną przyczyną kryzysu gospodarczego w Egipcie” i przypisuje im odpowiedzialność za takie problemy jak „przerwy w dostawach prądu i wody”. Dodatkowo, Sarhan wspiera teorie, w których uchodźcy przedstawiani są jako „zewnętrzna siła mająca na celu zniszczenie egipskiego państwa”. Jej zaangażowanie w szerzenie antyuchodźczej retoryki w Egipcie miało kluczowe znaczenie dla „legitymizowania” szkodliwych narracji. Dzięki niej dotarły one szerszego grona odbiorców, potęgując społeczne lęki i budując niechęć wobec uchodźców. Raport wskazuje także, że posty i hasztagi publikowane przez Halę Sarhan dehumanizują uchodźców i posługują się językiem rasistowskim.

Przypadek sudańskich uchodźców w Egipcie doskonale ilustruje, jak kampanie dezinformacyjne oraz napięcia gospodarcze mogą współdziałać, tworząc wrogie środowisko dla najbardziej narażonych grup społecznych. Analizując hasztagi, trendy w mediach społecznościowych oraz działalność wpływowych postaci takich jak Hala Sarhan, dostrzegamy, że wycelowana przeciw uchodźcom retoryka może stanowić część szerszego, skoordynowanego wysiłku, mającego na celu kształtowanie opinii publicznej i polityki. Niniejsze studium przypadku uwypukla poważne zagrożenia związane z wykorzystaniem dezinformacji w celu podsycania ksenofobii. Podkreśla także konieczność stworzenia skutecznych mechanizmów monitorowania oraz podjęcia międzynarodowej współpracy w celu przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się dezinformacji i łagodzenia jej szkodliwych skutków.

Ten artykuł został przygotowany w ramach inicjatywy Truth Africa, która ma na celu ujawnianie oraz przeciwdziałanie dezinformacji, zagranicznej manipulacji i ingerencji w informacje (Foreign Information Manipulation and Interference, FIMI) w Afryce, a także budowanie odporności społecznej na zagrożenia dla wartości demokratycznych i stabilności społecznej. 

Artykuł „Dość uchodźców”: skoordynowana kampania przeciwko sudańskim uchodźcom w Egipcie pochodzi z serwisu Pravda.