Tragiczne wydarzenia, do których doszło w ubiegłą sobotę w centrum stolicy Małopolski, stały się tematem licznych fake newsów oraz spiskowych hipotez. Od pierwszych chwil po zamachu dementowano i prostowano fałszywe „wiadomości” o sytuacji w Krakowie. Ostrzegano też przed dezinformującymi narracjami, które w dzień strzelaniny łącznie mogły osiągnąć przynajmniej 200 milionów wyświetleń.
Od wydarzeń minęło już kilka dni i zakończył się okres żałoby narodowej, ale sprawa zamachu w Krakowie pozostaje aktualna. W sieci wciąż pojawiają się nowe informacje, a część z nich wprowadza w błąd lub dezinformuje.
Atak zaplanowały rząd i służby? Konta sprawcy w mediach społecznościowych są usuwane, żeby zatuszować jego powiązania? A może fotografia koszulki to dowód na światopogląd lub chorobę psychiczną napastnika? Zobacz, na jakie trzy fejkowe narracje uważać podczas codziennej, internetowej prasówki.
Co się wydarzyło w Krakowie?
Siódmego listopada, w sobotnie popołudnie na Rynku Głównym w Krakowie doszło do zamachu. Wyposażony w broń palną mężczyzna, przemieszczając się samochodem przez plac i okoliczne ulice, otworzył ogień najpierw do przechodniów, a następnie, po krótkim pościgu, do interweniujących policjantów.
Wskutek strzelaniny życie straciło sześć osób, a piętnaście zostało rannych. Zatrzymany po dwuminutowym pościgu sprawca Michał Oksiński zmarł w szpitalu niecałe dwa dni po ataku. W dzień strzelaniny w jego domu w Ostrowcu Świętokrzyskim znaleziono również ciała trzech osób, członków najbliższej rodziny.
Informacje o zdarzeniu w centrum Krakowa wpłynęły do służb chwilę po godzinie piętnastej. Nie minęło kilkanaście minut, a w sieci pojawiły się pierwsze relacje mediów i użytkowników serwisów społecznościowych. Niemal równolegle zaczęły pojawiać się treści, które nie mają wiele wspólnego z prawdą.
Co się dzieje w internecie?
Jak podaje Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości: „(...) W internecie pojawiają się wiadomości, które mają wywołać chaos, panikę i dezinformację. Ich twórcy wykorzystują tragedię, chcąc zaistnieć w social mediach. (...) Tego typu wpisy często są bezrefleksyjnie przekazywane dalej w sieci. Reakcja służb jest natychmiastowa na każdą taką sytuację”.
Tylko w ciągu jednej doby pracujące w trybie nadzwyczajnym instytucje odpowiedzialne za cyberbezpieczeństwo zidentyfikowały i zgłosiły ponad dwa tysiące kont szerzących fałszywe informacje dotyczące zamachu. Ministerstwo Cyfryzacji i Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK ostrzegały przed dezinformacją, choć – jak wskazały – główne narracje zaczęły już w niedzielę tracić zaangażowanie odbiorców i wygasają w związku z napływem zweryfikowanych informacji.
Codziennie jednak pojawiają się kolejne weryfikacje fake newsów i manipulacji – zdjęć, nagrań czy wpisów odnoszących się do ataku w Krakowie. Temat pozostanie w centrum debaty przez najbliższy czas. Na co warto uważać, gdy sięgamy po telefon i scrollujemy po dzienną dawkę wiadomości?
Znikające konta napastnika w mediach społecznościowych
Wśród pojawiających się w sieci narracji spore zasięgi zyskuje ta dotycząca „usuwanych profili” sprawcy zamachu. Konta 24-letniego Michała Oksińskiego miały bowiem zniknąć z sieci niedługo po wydarzeniach.
Padają pytania, kto i dlaczego za tym stoi [pisownia oryginalna]: „(...) Administracje serwisów? Byłby to rozsądny tok myślenia, gdyby nie fakt, że w podobnych przypadkach (poza Polską) - nie miało nic takiego miejsca. I nie w tak skoordynowanej formie. Jeśli więc nie same serwisy - to kto?” A na nie odpowiedzi: „A no dlatego ze byl wsrod lokalnych dzialaczy k13g....” lub „Nie pasowało do narracji o prawicy” – czytamy na Facebooku i X.
Rzekome zrzuty ekranu mające przedstawiać aktywność sprawcy zamachu w sieci są podawane dalej, „żeby nie zginęły”, a różne ich wersje wykorzystywane są jako dowód na radykalnie lewicowe bądź prawicowe poglądy zamachowca.
Do rozpowszechniania niesprawdzonych informacji przyczynił się również minister spraw wewnętrznych i administracji Marcin Kierwiński. Zaledwie kilka godzin po zamachu stwierdził, że „wszystko wskazuje na to, że zafascynowany był ideologiami skrajnie prawicowymi, choć będzie to podlegało sprawdzeniu.” Nie przedstawił jednak dowodów na poparcie tych słów.
Słowa ministra szybko podchwyciły zagraniczne media, w tym agencja Associated Press, która przedstawiła niepotwierdzone informacje o poglądach sprawcy jako fakt.
Tymczasem 9 listopada Prokuratura Krajowa poinformowała, że motywy działania napastnika pozostają nieustalone. Jak przekazał jej rzecznik, śledczy nie znaleźli również w mieszkaniu sprawcy dowodów jednoznacznie wskazujących na to, by kierowała nim konkretna ideologia. Mimo to minister nie wycofał się ze swoich wypowiedzi, tłumacząc, że odnosiły się one do wstępnych hipotez śledczych.
Czy stoi za tym Meta?
Część internetowych hipotez sugeruje, że konta Michała Oksińskiego są usuwane z odgórnej inicjatywy instytucji, które próbują kreować własną narrację.
Zidentyfikowaliśmy jedno konto na Facebooku, które w sieci bywa przedstawiane jako profil sprawcy sobotniego zamachu w Krakowie. Choć było widoczne w serwisie przynajmniej kilka godzin po zamachu, na ten moment nie jest już dostępne. Nie możemy jednak ze stuprocentową pewnością potwierdzić jego autentyczności ani tego, że miała do niego dostęp tylko jedna osoba.
Zgodnie z zasadami Mety administratorzy platformy mają możliwość wyłączania od razu niektórych kont, gdy dowiedzą się o ich istnieniu, m.in. tych należących do osób niebezpiecznych (czyli np. terrorystów czy szerzących nienawiść). Można więc przypuszczać, że o ile omawiane konto rzeczywiście należało do zamachowca, mogło zostać usunięte właśnie na podstawie tych wytycznych korzystania z serwisu, choćby przez zgłoszenie od służb.
Nie wiemy jednak, jak w praktyce działa ten mechanizm w Polsce ani czy miał zastosowanie w przypadku rzekomego profilu Michała Oksińskiego. Z pytaniami w tej sprawie zwróciliśmy się do przedstawicieli Mety oraz ekspertów z NASK. Gdy dostaniemy odpowiedź, zaktualizujemy o nią artykuł. Wiemy natomiast, że podobne usunięcie kont miało już miejsce na świecie wcześniej, np. w USA przy próbach zamachów na Donalda Trumpa lub strzelaninie w Highland Park w 2022 roku.
Tak jak bez dowodów nie jesteśmy w stanie stwierdzić, że konkretne konto lub treści w mediach społecznościowych należały do napastnika, tak bez podstaw nie możemy być pewni, dlaczego omawiany profil zniknął z serwisu. Pewne jest jedno: wyciąganie zbyt daleko idących, konspiracyjnych wniosków tylko napędza spiralę chaosu informacyjnego i wzajemnej nieufności.
Zamach zaplanowały służby?
Przyczyny rzekomo znikających kont sprawcy zamachu to nie jedyny temat teorii spiskowych, na które natkniemy się w sieci. Niektóre idą jeszcze dalej, sugerując, że sobotnia strzelanina mogła być zaplanowanym działaniem służb czy rządu. Według niektórych twierdzeń miało się to wiązać z rzekomymi planami odwołania nadchodzącego marszu niepodległości.
W jednym z podobnych wpisów przyznano nawet na wstępie, że przedstawione przemyślenia to „hipoteza spiskowa”. Okazała się popularna, bo opublikowany przez użytkownika portalu X dzień po zamachu post osiągnął już ponad milion wyświetleń.
Czytamy w nim m.in., że [pisownia oryginalna]: „(...) W domu sprawcy znaleziono ciała jego ojca, matki i siostry. Wszyscy mieli obrażenia postrzałowe. Żaden z sąsiadów nie słyszał strzałów ani awantury, wszystko to odbyło się po cichu. Profesjonalne służby mogą to tak zrobić, by się nie wydało (...)”.
Zaznaczmy, że podstawowym, pierwotnym źródłem wiarygodnych informacji w tej sprawie powinny być oficjalne ustalenia z prowadzonych przez służby dochodzeń i śledztw. Treści, które wykraczają poza aktualne oświadczenia policji, prokuratury czy innych instytucji zaangażowanych w wyjaśnianie sprawy, warto traktować z dużą dozą sceptycyzmu.
To jedna z najpopularniejszych fejkowych narracji
Według informacji policji i prokuratury dochodzenie w sprawie zamachu w Krakowie trwa. Co wiadomo na ten moment? Sporo, bo znamy wstępny przebieg całego zdarzenia. Wiemy m.in., jak zareagowały służby i co się dzieje z poszkodowanymi. Dowiedzieliśmy się też, że sprawca ataku zmarł w szpitalu, a w jego mieszkaniu znaleziono ciała najbliższej rodziny z ranami postrzałowymi głowy.
W poniedziałkowym komunikacie Prokuratura Krajowa podsumowała dotychczasowe ustalenia, w tym opisała zabezpieczone dowody. Aktualne informacje o sprawie przekazywał również rzecznik prasowy Prokuratury Krajowej prok. Przemysław Nowak podczas briefingu dla mediów. Motyw działania sprawcy nie został dotychczas potwierdzony. Udało się jednak odzyskać treści z zabezpieczonego przez śledczych komputera napastnika, które mogą wskazywać na jego zainteresowanie seryjnymi zabójcami.
A co z wątkiem zmarłej rodziny sprawcy w Ostrowcu Świętokrzyskim? Zebrany dotychczas materiał dowodowy wskazuje, że odpowiedzialny za to był również Michał Oksiński. Pierwszego czynu miał dokonać w nocy z piątku na sobotę lub w sobotę rano, a następnie samochodem udać się do Krakowa, gdzie dokonał strzelaniny. Żaden dowód nie wskazuje na to, że za wydarzeniem stoją służby specjalne czy instytucje państwa.
Jednocześnie tezy o tym, że zamach w Krakowie został zorganizowany przez polski rząd, a w jego przeprowadzeniu mogły brać udział zewnętrzne podmioty, to jedna z głównych dezinformacyjnych narracji, o której informowały zespoły ekspertów Ministerstwa Cyfryzacji i NASK. Choć fałszywa i absurdalna, osiągnęła ona jedne z największych zasięgów.
Nadruk na ubraniu napastnika – symbol ONR…
Wygenerowane lub „zrekonstruowane” przy użyciu AI obrazy z ataku w Krakowie dodatkowo napędzały dezinformację. Jedna z „wyostrzonych” sztuczną inteligencją grafik stała się argumentem do niepotwierdzonych zarzutów o wspieranie przez napastnika Obozu Narodowo-Radykalnego.
„To jest ta słynna Falanga, co ją morderca podobno miał na koszulce” – czytamy we wpisie na X z załączonym zdjęciem rzekomej koszulki zamachowca. Na udostępnionym pierwotnie przez Wirtualną Polskę zdjęciu domniemanego t-shirtu zamachowca dokładnie widać nadruk z symbolem wyjścia ewakuacyjnego i podpisem „uciekłem z morawicy”. Ma to być prawdopodobnie żartobliwym odniesieniem do znanego szpitala psychiatrycznego w województwie świętokrzyskim.
… a może dowód na chorobę psychiczną?
Zdjęcie obiegło sieć, a wraz z nim pojawiła się narracja sugerująca problemy psychiczne napastnika. Warto jednak pamiętać, że redakcja nie precyzuje źródła fotografii, a bez możliwości weryfikacji nie możemy mieć pewności, że to rzeczywiście zdjęcie koszulki sprawcy i że w przeszłości przebywał w szpitalu psychiatrycznym.
Jak podaje OKO.press w relacji z briefingu rzecznika Prokuratury Krajowej, prok. Nowak stwierdził, że „prokuratura nie ma wiedzy, czy [sprawca – przyp. Pravda] leczył się psychiatrycznie (...) zaznaczył jednak, że Michał Oksiński otrzymał zezwolenie na posiadanie broni zaledwie w marcu 2026 roku [w komunikacie Prokuratura Krajowa podaje, że chodzi o styczeń, a w marcu kupił pierwszą broń – przyp. Pravda], a wówczas odpowiednie organy z całą pewnością sprawdzały, czy nie leczył się psychiatrycznie”.
Służby nie opublikowały też zdjęć odzieży, w którą był ubrany Michał Oksiński w trakcie ataku. W sprawie wykorzystywanych przez napastnika oznaczeń rzecznik Prokuratury miał powiedzieć, że w mieszkaniu nie znaleziono oczywistej symboliki konkretnego nurtu, wspominając jedynie o fladze Gadsdena, która może mieć wiele znaczeń – podało RMF24.
Do sprawy symboli, które miał na sobie napastnik, odnosiła się też rzeczniczka prasowa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w komentarzu dla TOK FM:
Jednocześnie w polaryzującym wirze przerzucania odpowiedzialności za atak na wpływ tej czy innej, radykalnej ideologii, w debacie podnoszone są inne, potencjalne wytłumaczenia. Sylwia Czubkowska oraz Małgorzata Fraser, dziennikarki specjalizujące się m.in. w cyfryzacji i cyberbezpieczeństwie, zwracają uwagę na zjawisko NVE (ang. Nihilistic Violent Extremism), czyli ekstremizmie nihilistycznym – rodzaj przemocy, która nie wynika ze spójnej ideologii politycznej, religijnej ani etnicznej.
Prawda goni fałsz
Wiemy więc, że sprawa emblematów i stanu psychicznego sprawcy również ma stanowić przedmiot zainteresowania w śledztwie, a na ustalenia służb zapewne trzeba będzie jeszcze poczekać. To dla wprowadzających w błąd komunikatów i fałszywych narracji najlepszy moment, żeby zacząć działać i wypełnić nieuniknioną w takich momentach lukę informacyjną.
W pierwszych dniach po tragedii wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. To właśnie tę lukę informacyjną wykorzystują twórcy dezinformacji, przedstawiając domysły i niepotwierdzone hipotezy jako fakty.
Dlatego zanim udostępnimy kolejne zdjęcie, nagranie czy sensacyjną teorię, warto sprawdzić ich źródło i zastanowić się, co rzeczywiście zostało potwierdzone. Brak odpowiedzi nie jest dowodem na istnienie spisku, a popularność informacji nie świadczy o jej prawdziwości.